7a08f3d5

Schoem, de film

Tue, 05 Aug 2025 21:15:38 GMT

De voorvertoning was een feestje, net als het schrijven van het scenario met Vida, het mobiliseren van een aanzienlijk deel van Zoutkamp voor de opnames en het horen van de positieve reacties nu de film er is.

Acteurs, schippers, figuranten (mijn halve familie en de rest), andere crewleden, Vida en Amir: wat ben ik plaatsvervangend trots op jullie!

Publieksprijs Beste Groninger Boek 2024

Tue, 05 Aug 2025 21:10:57 GMT

Wanneer je naast je Nederlandstalige werk een literair, Groningstalig manuscript aflevert waaraan je weliswaar met toewijding hebt gewerkt, maar dat niet door redacteurs is gestuurd en door de 'juiste mensen' is gehypet, weet je dat een nominatie voor een literaire prijs voor Nederlandse boeken het hoogst haalbare is.

Des te groter was de verrassing toen de Beste Groninger Boekenclub koos voor mijn verhaal over het leven en de carrière van gewezen volkszanger Will Harris, oftewel Willem Hartsema. Bedankt, mensen!

Veurkaantwicht

Tue, 05 Aug 2025 21:02:42 GMT

... het klinkt minder glamoureus dan covergirl, maar het resultaat voelt identiek. Moi met theatermaker Theo voorop dit mo(o)i(e) magazine.

Film & Florida

Tue, 05 Aug 2025 20:59:12 GMT

Dichters in de Prinsentuin

Tue, 05 Aug 2025 20:55:51 GMT

Voordrachten & lezingen

In 2024 stond ik voor te dragen tijdens Dichters in de Prinsentuin. Deze voordracht vormde de aftrap van weer een jaar vol plezierige podiummomenten. Van lezingen voor historische verenigingen, via voorleesmomenten tijdens literaire activiteiten en het verjaardagsfeest van onze 'bloedeigen' Westpolder tot aan Gronings Vuur.

Grolympische vlam

Tue, 05 Aug 2025 20:44:15 GMT

Mevrouw Moedt (87), vastgelegd door Marijn Boeré

Voor Gronings Vuur tekende ik een aantal verhalen op van bijzondere inwoners van gebiedsdeel Ten Boer.

Nooit verlet

Ien ‘38 zaag zai ien Loppersom eerste licht en lucht van t leven.
Doar op klaai wol t hail best gruien, mit heur zuster stief bie haand.
Grootbrocht op twijde boerenploats woar heur pa dag en deur pokkeln dee.
Boer haar t veur t zeggen, doemen achter hupzelen, deelkiekend op lu en laand.

Zulfs ien oorlog hebben zai en heur volk nooit honger lieden huifd:
moeke weckte greunten, pa slachtte n gehaimgeholden swien.
Onder serre ien t veurhoes kozen drij jongen heur aigen besloten vrijhaid:
laiver dat as dwangaarbaid veur t kwoad. Alles mos dou clandestien.

Noar hbs gingen boerenkiender, dat zai ree op fietske noar hoesholdschoul.
Doarnoa aan t waark ien drogisterij, woar boas enkeld nette wichter bruken kon.
En netjes oogde, dee en prout zai, ien forceerde Nederlandse ainhaidstoal.
Coïtoale veur- en noazörg ston vaaileg achter n deurke, omdat der nog gain Pil beston.

Op kermis en ien Schildweek mos je der as jonkgoud maank wezen.
En doar roakte zai aan proat mit n hail best jong: gainent laiver as hai.
Hai waarkte haard, heurde bie goie kerk en heur ollu mogen hom lieden.
Mit 20 joar is ze traauwd, mor t was gain mouten: gainent blieder as zai.

Zai kon der bielaangs komen: de tering noar de nering zetten.
Heur man aan t waark ien t greun, zai bie hoes mit de wichterkes klaain,
dij morzo groot waren en woar zo vrezelk veul van holden wer.
Mit haand op de knip nooit verlet om sìnten had mit heur baaiden.

Wies mit schoonzeun, wies mit klaainkiender, mor wat n haartzeer
dat noa n dikke haalve aiw soam, hailendaal verguid mit nkander,
(twij geliek geënte bomen, staarkt deur joaarringen, zun en scha)
heur laif heur te tied oetglee, d’ain löskomen mos van d’aander.

Allinneg woont zai ien t schone hoes, dichtbie winkels, dokter en drokte.
Heur kiender as satellieten op n hoanetree zo dichtbie: wotter dunner as bloud.
Mor aander week heurt zai of ze op t aigen nofleke stee blieven mag
of noar de vraide wizzelwonings koal en doods boeten t dörp tou mout.

Genomineerd voor Beste Groninger Boek

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 15 Mar 2024 23:20:32 GMT

Fraai nieuws: Levende Legende, n Grunneger Odyssee is genomineerd voor Beste Groninger Boek!

Ansichtgedicht

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 15 Mar 2024 23:16:01 GMT

Er werd gevraagd om een Gronings gedicht in het thema van de Boekenweek: Bij ons in de familie.

Dat gedicht mocht niet te lang en niet te breed, want het moest op een eventuele ansichtkaart passen. Ik zwoegde op een sonnet: compleet met volta, passend metrum en sterk bedoelde slotregel. Ook stuurde ik een haastig geschreven gedicht waarvan de betekenis wat meer aan het oppervlak ligt. Eén keer raden welk gedicht op een ansichtkaart kwam.

Via de qr-code kun je dit gedicht over het familielid met het strafblad zelfs beluisteren. Met verstopte neus ingesproken in mijn eigen schrijfhok, op gehoorsafstand van het onophoudelijke feestgedruis.

Streektaalmaand & podiummomenten

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 15 Mar 2024 23:08:31 GMT

De maand maart, Streektaalmaand, is een drukke. Zo sta ik 16 maart op een podium samen met Jetta Post in Ten Boer en lees ik 17 maart met de andere schrijvers van het winterboek voor uit eigen werk in de Nicolaaskerk in Kloosterburen.

Levende Legende in boekvorm

Sun, 28 Jan 2024 22:22:06 GMT

Levende Legende is nu een maand los in de wereld. Als begunstegersbouk is het met inspanning van een bataljon vrijwilligers van stichting t Grunneger Bouk terechtgekomen op veel salontafels. Aan deze constructie dankt het boek de (voor een streektaalroman ongekend) hoge oplage. Dat maakt het ook meteen ongrijpbaar, want normaliter weet ik wel zo'n beetje welke boekhandels mijn werk over de toonbank brengen en uit welke hoeken ik reacties kan verwachten.

Gelukkig nemen ook nu lezers de moeite om me een reactie te sturen. Voor mijn schrijverskompas is dat nuttig en het is vooral plezierig (bedankt!). Ik mocht over Levende Legende vertellen op Radio Noord, Groningen1, omroep Hogeland en andere kanalen. Dagblad van het Noorden en andere kranten besteedden aandacht aan mijn roman.

Ben je nieuwsgierig geworden? De Boukenkist in Scheemda en Godert Walter in Groningen bieden het boek aan: https://www.boukenkist.nl/nl/search/#gallerymain321

Levende Legende - n Grunneger Odyssee

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 15 Jan 2024 15:17:13 GMT

Mijn derde Grunneger roman gepresenteerd

Vlak voor de feestdagen werd in t Spiekhoes te Spijk mijn derde (en voorlopig laatste) Groningse roman gepresenteerd. Levende Legende - n Grunneger Odyssee schreef ik op uitnodiging van t Grunneger Bouk. Deze roman is het vijftigste begunstegersbouk, geschenkboek, die de stichting uitgeeft. Dit jaar komt er een einde aan die traditie.

Levende Legende, n Grunneger Odyssee gaat over het opgaan, blinken en verzinken van popmuzikant Willem Hartsema, alias Will Harris. Hij wordt geboren in Oterdum en lijkt weinig kans te hebben op een succesvol leven, maar dankzij zijn virtuoze pianospel komt hij in de popmuziek terecht. Willem beleeft een ware Odyssee door het Groningerland en ver daarbuiten, en zijn leven lijkt samen te vallen met hoogte- en dieptepunten uit de Groningse geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar. Als zestiger kijkt hij terug op zijn leven.

Voor dit boek heb ik verscheidene erudiete mensen mogen interviewen. Eindbaas Jan Groenbroek en literair coach Ina Rozema hielpen bij de totstandkoming van de roman. Sofie van der Ploeg schilderde het omslag. Ingeborg Goutbeek maakte mijn portret op het omslag. Bert Hadders gaf een ravissant optreden bij de lancering van mijn boek en er waren alleen maar leuke mensen aanwezig.

Grunneger mirreg & Week van het Nederlands

Fri, 13 Oct 2023 20:01:56 GMT

Onlangs verzorgden Jetta Post en ik samen met de vrijwilligers een Gunneger middag in het kerkje van Den Andel. Jet zong en praatte het programma aan elkaar, ik las verhalen en gedichten en presenteerde de krougkwis. In de Week van het Nederlands stonden andere fijne activiteiten op het programma.

En over deze tweeledigheid van Nederlands en Gronings kan ik binnenkort meer delen!

Optredens deze zomer

Mon, 11 Sep 2023 21:13:48 GMT

Deze zomer mocht ik onder meer verhalen en gedichten voordragen tijdens MoNUment (met o.a. Fré Schreiber en Willem Tjebbe Oostenbrink, zie foto gemaakt door Lammert Voos), tijdens de opening van de expositie Tussen Land & Lucht van David Vroom (Museum aan de A & Centraal Station Groningen) en op Open Monumentendag in de Doopsgezinde Kerk Groningen (met onder meer Aly Freije en Eltje Doddema).

Verhalenochtend

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 19 Mar 2023 14:29:18 GMT

Deze afgelopen maand stond of zat ik voor te lezen op podia in Zoutkamp, Vierhuizen en Winsum. Vanochtend was Niehove aan de beurt. Ook al zo'n mooi dorp.

Op uitnodiging van De Noordmannen van RTV Noord schoof ik aan bij Wiebe Klijnstra, René Walhout, Jan Henk de Groot, Gert Sennema en Bram Wiekens (beterschop, Erik Hulsegge!) in De Eisseshof. Voor de radioluisteraars las ik een hoofdstuk voor uit Hoeze Toenbaauw. Ook kwam ons filmproject Schoem ter sprake.

Lisalotta Veen en Hoesein Goudsmit baten De Eisseshof uit. Na een ochtendje bij hen heb ik als vanouds zin in fietstochten door het wierdenland met heerlijke tussenstops.

Hoeze Toenbaauw genomineerd voor de DvhN Streektaalprijs

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 04 Mar 2023 23:54:56 GMT

Hier hoort een bijdehand, onderkoeld en stoer tekstje te staan dat de zaak relativeert. Dat hoort zo, alleen kom ik er deze keer niet op.

Hoeze Toenbaauw is namelijk genomineerd voor de Dagblad van het Noorden Streektaalprijs en daar ben ik zeer verguld mee!

Uitgeverij Vliedorp, Stichting t Grunneger Bouk, illustrator Mariët Visser, meelezers, lezers, aigen volkje en Dagblad: stief bedankt.

Verhalenavond in de Boekenweek

Sat, 04 Mar 2023 23:48:01 GMT

Bibliotheek Winsum viert de Boekenweek met een verhalenavond op 17 maart. Caroline Penris vertelt dan over en uit haar laatste boek Ankers op het Droge en ik over mijn nieuwste roman Hoeze Toenbaauw.

Zijn jullie erbij in wat het mooiste dorp van Nederland heet te zijn?

De grote drie van Vierhuizen...

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 04 Mar 2023 23:43:10 GMT

Het lijkt misschien een sinecure om erbij te horen op een bevolkingsaantal van pakweg 200 zielen... maar voor je het weet verhuist die schrijvende ex-topsporter terug naar haar geboorteplaats of wordt het debuut van je polderbuuv een grote knaller en sta je er weer naast: die Grote Drie van Vierhuizen.

Voor nu mag ik samen met Henk & Lammert verhalen voorlezen over 'het dorp' (niet ons dorp) op 12 maart in het verbluffend mooi gerestaureerde kerkje van Vierhuizen. Komen jullie luisteren?

Grunneger mirreg Visserijmuseum

Sat, 04 Mar 2023 23:35:55 GMT

Op uitnodiging van Anouk Bakker brachten Jetta Post en ik een Grunneger mirreg in het Visserijmuseum van Zoutkamp. Een grote pluim voor de vrijwilligers van het museum en het fijne publiek.

Schoem wordt verfilmd!

Tue, 06 Dec 2022 22:37:48 GMT

Inmiddels is het eindelijk een beetje geland: Vida, Amir en ik hebben gewonnen... De jury van Toukomst heeft ons filmplan Schoem aangewezen als beste inzending!

Ik voel me:

- blij dat getalenteerde filmmakers Vida en Amir contact met me opnamen en we samen het leerzame proces van voorbereiden in mochten gaan;

- geïnspireerd bij het scenarioschrijven, dankzij een pro van de filmacademie;

- geroerd door de hulp die uit Zoutkamp kwam om een dichtgetimmerd plan te kunnen presenteren, compleet met teaser vanaf een garnalenkotter en met een knappe jonge visser als model aan boord;

- en ontzettend dankbaar dat ons de kans gegund wordt deze film te maken.

Dit betekent dat we in 2023 een korte film gaan maken, gebaseerd op mijn debuutroman Schoem of De voarende Zoltkamper, in mijn geliefde Zoutkamp, met een thematiek die tot de verbeelding spreekt... in mijn moedertaal! t Kon minder!

'Visserslatijn' op WinterWelvaart

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 06 Dec 2022 22:30:56 GMT

Tijdens WinterWelvaart in Zoutkamp draag ik nautische verhalen voor op het vroegere Rijksbetonningsvaartuig De Lauwers (ik draag ook met liefde voor vanaf een Sinaasappelkistje, maar ben niet eens stiekem trots dat ik in zo'n mooi schip aan de bak mag).

Behalve voordragen uit eigen werk staat er nog iets bijzonders op het programma: de première van onze teaser vindt hier plaats. Het proeffilmpje waarmee Vida en Amir van Vidamir en ik eind september de beurs wonnen die gebruikt wordt voor de verfilming van Schoem, hebben we expres nog niet op de socials vertoond. Want wat is er nu origineler dan de première te laten plaatsvinden daar waar de film wordt opgenomen? Heb je interesse in het filmproject of wil je graag helpen bij het realiseren ervan, zoek ons dan vooral op tijdens WinterWelvaart.

Schrijfochtenden Biblionet

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 06 Dec 2022 22:14:20 GMT

In het kader van Nederland Leest gaf ik twee workshops verhalen schrijven in de bibliotheken van Leens en Uithuizen. Geheel anders dan in het onderwijs komen daar louter mensen op af die zin hebben in schrijven. Het werden ochtenden vol mooie gesprekken en minstens zulke fraaie verhalen.

Polderverhalen in t Schathoes, Verhildersum

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 06 Dec 2022 22:06:45 GMT

Dit najaar droeg ik polderverhalen voor in t Schathoes bij Borg Verhildersum. Wat een sfeervol decor en wat een warm, vriendelijk publiek. Mijn liefde voor Verhildersum is hiermee (andermaal) bestendigd.

Lezing op het symposium Nedersaksisch

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 13 Sep 2022 18:52:13 GMT

Op 16 september mag ik over mijn literaire werk komen vertellen tijdens het Symposium Nedersaksisch in Assen. De lezing maakt deel uit van de Mannefestaosie Nedersaksische Literetuur en Tael, waarop de bezoeker volledig wordt bijgepraat over de literaire actualiteit van het Nedersaksische discours. Een voorrecht om hier te mogen spreken!

Hoeze Toenbaauw gelanceerd

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 10 Sep 2022 21:50:33 GMT

Een kleine maand geleden heb ik het écht gedaan: een boek lanceren over het leven in de Groningse binnenstad, met als invalshoek een aantal studenten die wonen in Hoeze Toenbaauw. In het Gronings.

René Walhout van RTV Noord las de roman al voor de presentatie en schreef er een fijn artikel over. De dag van de presentatie werd een van de meest verschroeiende in een toch al snikhete zomer. Een warm onthaal in de boekenwereld, maar het nodigde niet uit om naar de binnenstad te komen. Gelukkig liepen we toch een mooi rondje langs adressen die in de roman beschreven worden, met als afsluiter een signeersessie bij Godert Walter.

Als verrassing volgde daarop een bezoek aan de (heerlijk koele!) studio van RTV Noord, waar ik dankzij een immer plezierig team bij Niiwino in de uitzending over mijn boek mocht vertellen.

Nieuw boek: Hoeze Toenbaauw

Sun, 07 Aug 2022 17:16:17 GMT

Vrijdag 12 augustus wordt mijn nieuwe Groningstalige boek gepresenteerd: Hoeze Toenbaauw. Het gaat over een meisje dat met drie anderen in een studentenhuis woont. Het boek leest als een ode aan de Groninger binnenstad én aan het studentenleven.

Vrijdagmiddag vindt er een Hoeze Toenbaauwtocht plaats door het centrum van Groningen, langs een aantal van de plekjes die in het boek worden besproken.

Met de Noordmannen op börgentocht

Wed, 20 Jul 2022 12:49:56 GMT

Zondag 17 juli mocht ik met Noordmannen Erik en Wiebe tijdens hun radioprogramma mee dwalen door en rond de Allersmaborg in Ezinge. Ook borgvrouwe Ellen en -heer Meindert waren van de partij, evenals gids Klaas Doornbos. Het werd een leerzaam en ontspannen gesprek. Bedankt voor de gastvrijheid, borglieden!

Schrijvershuisje

Sat, 09 Jul 2022 21:51:34 GMT

Op onder meer RTV Noord en Omroep Westerwolde mocht ik er al over vertellen: mijn schrijvershuis(je)! Om de schrijfklussen werkbaar te houden, leek een extra werkruimte me een welkome luxe. Vorig jaar heeft de overkapping al gediend als loungeruimte voor de dichters die kwamen optreden bij ons literaire gebeuren Tussen de Akkerranden . Inmiddels is mijn 'tweede kantoor' bijna afgeverfd. En dat is net op tijd voor de lancering van mijn volgende boek.

Literaire Route

Sat, 09 Jul 2022 21:38:03 GMT

In samenwerking met onder meer Birte Buwalda en dankzij Janna Hulshof van Biblionet Groningen mocht ik een literaire route ontwikkelen door Zoutkamp. 'Een hele opgave' om de fraaie gedichten en mooie prozawerken uit en over dit dorp er weer eens bij te pakken en 'een pittige klus' om door de schilderachtig omgeving te struinen.

Nog deze zomer lanceren we de kaart met de interactieve route. Tevens wordt dan de naam van die wandeling onthuld.

Wekelijkse taalrubriek

Sat, 09 Jul 2022 21:28:46 GMT

Sinds een aantal maanden mag ik op uitnodiging een wekelijkse taalrubriek vullen voor Omroep Het Hogeland. In deze rubriek observeer ik het Gronings. Zoals we allemaal weten is dat doorgaans zoetgevooisd en zachtzinnig, maar een enkele keer toch iets recht voor zijn raap en mogelijk zelfs enigszins plomp.

Vrouwelijk

Ik kende haar als ruig en onbehouwen. Met haar schorgerookte stem zette ze op de gekste momenten een boom op over de tentfeesten die ze bezocht, wat mensen na die feesten zoal uitspookten achter de tenten en wat haar aandeel daarin was. Wijdbeens in een broek vol scheuren, de as van haar Javaanse jongens aftikkend op afgetrapte werkschoenen.

Nu, jaren later, zie ik haar weer. Gekleed in een jurkje, op elegante muiltjes en het haar in een daadwerkelijk kapsel. Kan het zijn dat ze op de een of andere manier vrouwelijk geworden is, verfijnd misschien zelfs? Ze ziet me niet als ze achter een klein kindje aanrent en met schorre stem roept naar de man achter haar: ‘Hai het hom van hakken scheten, zien haile bliksemse boksem zit onder de stront. Gaauw noar hoes en n schone kont veur dat jong.’

Bron: Omroep Hogeland, https://omroephethogeland.nl/2022/07/04/vrouwelijk/?fbclid=IwAR3C0pXl7lRh8JtHngWee2IO1Oa4WxQzbx3j3M0pPIeZgpraj_amwaANToU

Nedersaksische schrijfwedstrijd gewonnen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 12 Apr 2022 21:54:57 GMT

t Gele taofeltje

Tot mijn verrassing mocht ik op onlangs de eerste prijs ophalen in de Nedersaksische schrijfwedstrijd van t Huus van de Taol. Organisatie en juryleden (die de verhalen geanonimiseerd beoordeelden): stief bedankt!

Bericht op de webstek van t Huus van de Taol:

'Ingeborg Nienhuis uit Vierhuizen wint Nedersaksische schrijfwedstrijd De gele taofel

Elke twee jaar wordt er door het Huus van de Taol een schrijfwedstrijd georganiseerd. In het verleden was dat een Drentse aangelegenheid, maar sinds twee jaar is het een Nedersaksische schrijfwedstrijd. Zaterdag 2 april was er een feestelijke prijsuitreiking in het gemeentehuis van Beilen. De eerste prijs ging naar Ingeborg Nienhuis uit Vierhuizen (provincie Groningen). Zij kreeg 250 euro aan dinerbonnen, een boekenpakket en geen beker, maar een geel tafeltje.

De schrijfwedstrijd van 2021-2022 had als thema ‘De gele taofel’. Schrijvers mochten zelf weten of ze een tafel de hoofdrol gaven, lieten figureren of iets er tussenin. Dat het thema tot de verbeelding sprak was duidelijk; er werden bijna zestig verhalen ingestuurd en de inzendingen kwamen uit het hele Nedersaksische taalgebied.

In de eerste ronde zijn de geanonimiseerde verhalen gelezen door de manuscriptencommissie van het Huus van de Taol. Twintig verhalen mochten door naar de tweede ronde. Een vijfkoppige jury heeft zich over deze verhalen gebogen. De juryleden waren vertegenwoordigers van alle grote Nedersaksische organisaties. Het was al snel duidelijk dat in de categorie volwassenen twee prijzen niet voldeden, daarmee zouden schrijvers tekort gedaan worden. Daarom zijn er tevens drie eervolle vermeldingen uitgereikt.'

Lezing Randfiguren, Winsum

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 12 Apr 2022 21:48:20 GMT

Met dank aan het NUT, departement 't Hoogeland mocht ik aan de vooravond van de Boekenweek een lezing geven over mijn roman Randfiguren in De Hoogte in Winsum.

Covermodel Els en de haren kwamen langs voor mentale ondersteuning en om mijn spreektempo te temperen.

Verbod op natte t

Tue, 12 Apr 2022 21:44:33 GMT

32 maart 2022

Nu de mondkapjesplicht niet langer geldt, rijst de vraag hoe de voortdurende stroom aan coronabesmettingen tot stilstand kan worden gebracht. "Een verbod op de natte t," zo luidt een markante maatregel in het nieuwste protocol van het RIVM. "Met name in het noorden van ons land spreken Nederlanders de t te vochtig uit. In dit tijdsgewricht is dat volkomen onverantwoord," zo licht RIVM-woordvoerder S. Neurig desgevraagd toe.
"Groningers slikken die t voortaan maar in. Daar hebben ze ruime ervaring mee, en dan heb ik het niet over hun 'ik'ak'hee," vervolgt Neurig.

Streektaaldeskundigen zien problemen. Henk Schol'e, van de memorabele band 'örf: "Bij he' CG'C zijn we faliekan' 'egen deze maa'regel. He' is nie' da' nu me'een de Mar'ini'oren omval' ofzo, maar di' is voor ons prak'isch onui'voerbaar."

"De 'erm na''e ' is per'inen' onjuis'. In de 'aalkunde spreek' men van aspira'en,' briest Ingeborg Nienhuis. 'Wa' is da' voor ie's onui'sprekelijk ach'erlijks, een Gronings verbod op de le''er '? En he' klop' nie' eens, wan' een aspiraa' is he' pas aan he' begin van een le''ergreep, voor een klinker. Idioo' om dan iedere ' ui' 'e bannen!"

Internetsensatie 'ik'ok'ammo ziet ook weinig heil in het voorstel. "Roep ik ne' mijn vriendin Ani'a, krijg ik zo een knal voor mijn 'a'er! "Bis' zulf n ezel mien jong", zei ze 'egen mij."

Het populaire Groningstalige koor Mar'ini's 'roanen baalt stevig van de nieuwe maatregel: "Ons reper'oire bes'aa' di' seizoen voornamelijk ui' muziek van De 'roebadoers, Ber' Hadders, Sikkom Kul' en de 'uu'jefloi'ers," verklaart voorzitter Bas Al' terneergeslagen.

Het is te hopen dat de maatregel in juni weer is opgeheven, want dan vindt vanouds weer de ' ' plaats in Assen. Vooralsnog wil Sikko Neurig geen voorspellingen doen over de houdbaarheid van de regel, die sedert vandaag geldt.

Meertmoand...

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 02 Mar 2022 09:36:45 GMT

Maart is de streektaalmaand. Een jaarlijks feestje vol lezingen, voordrachten, specials, voorleesochtenden en aandacht voor het Gronings vanuit de media. Extra fraai is dat optreden weer mag. Er zijn binnen dit kader trofeeën om over te jubelen: een nieuwe Grunneger Podcast op Spotify, met Willem Tjebbe Oostenbrink die vol vuur vertelt over zijn wortels en taal, een nieuw boek dat in 2022 verschijnt en waarover ik schoorvoetend het een en ander durf te vertellen... maar alles verbleekt bij de berichtgeving over het barbaarse geweld aan de randen van ons werelddeel. Het doet ons vol afgrijzen verstommen.

Zun gaait op.

Dat dut zai wel voaker,

mor nog nooit sunt

wereld veraanderde;

geelblaauw nait laanger

enkeld t golden groan

en t onèndeg boven,

Kiev nooit meer

eterij mit hounder

wezen zel.

n Leste gaauwe smok,

papieren dij joe mìns moaken,

opoe's tanden ien n deuske.

Votgoan of blieven -

aiwege keus van antiheld.

En nog is gainain

slimmer vergrèld

as dij t ommaans het.

Mor toch gaait

zun weer op.

Lezing over Randfiguren (verplaatst naar 29 maart)

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 22 Feb 2022 14:51:30 GMT

NUT 't Hoogeland

Ingeborg Nienhuis: “RANDFIGUREN”

De lezing van Ingeborg Nienhuis is verplaatst van dinsdag 22 februari naar dinsdag 29 maart in De Hoogte te Winsum.

Onze gast Ingeborg Nienhuis woont met haar thuisgenoot Frank, haar drie kinderen, Drentse patrijshond en Groninger paarden op een boerderij in de Westpolder. In het dagelijks leven is zij werkzaam als docent Nederlands in de bovenbouw van havo & vwo en runt zij een tekstbureau. Zij schrijft en redigeert Groningse en Nederlandse teksten, verzorgt cursussen en lezingen en schrijft zelf verhalen.

Bij ons bespreekt zij haar prachtige roman Randfiguren, met als onderwerp het leven in de periferie vanuit een zorgboerderij aan de Waddenzee in de late jaren negentig.

Haar Groningstalige debuut Schoem of De Voarende Zoltkamper over een subcultuur van jonge garnalenvissers in een van de zee afgesloten gemeenschap, werd goed ontvangen en belandde als eerste Groningstalige roman op de shortlist voor het Beste Groninger Boek.

We kijken uit naar deze mooie avond en heten u van harte welkom.

Locatie : Zalencentrum de Hoogte, Kerkpad 8 te Winsum.

Tijd : 20.00 uur

Datum : dinsdag 29 maart 2022

POTVERDORIE JANNEWOARIE

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 14 Jan 2022 18:49:09 GMT

Met iedere dag een andere streek tegen Groningers!

Vergeet Dry January en maak kennis met potverdorie jannewoarie! Open iedere dag een vakje van de kalender en vind daar een streek die de inwoners van Groningen is geleverd.

Dit unieke spel brengt de hele maand januari vertier voor mensen op het pluche. En heb je potverdorie jannewoarie helemaal uitgespeeld? Spaar dan voor potjandorie feberwoarie, krekt verkeerd meert, doodstil april en alle andere maanden.

De streken die de Groningers geleverd werden zijn immers talrijk genoeg om een jaarkalender mee te vullen – op z’n minst.

1) Groningen heeft een excellent medisch centrum voor kinderhartchirurgie.

Streek: Ach, zulke goedhartige paupers hebben zo'n centrum toch niet nodig? Als ontgroening mag je even een verklaring communiceren naar de pers, Ernst.

2) In het gebied rond epicentrum Loppersum springen met iedere beving meer scheuren in de huizen en raken die woningen ontwricht - om over hun bewoners nog maar te zwijgen.

Streek: we huren een bataljon sociopatisch onderlegde mannen in, die dat gepeupel daar in Groningen per geval met droge ogen voorliegen dat de schade volstrekt niets met de gaswinning van doen heeft. Ze douchen te vaak, ze slaan te hard met hun deuren, het fundament van het bouwval stoelt op drijfzand, de stenen zijn onprofessioneel gevoegd... wees creatief en vul maar aan, de lijst smoezen is eindeloos.

3) Zie 2 jannewoarie

Streek: we ontwikkelen een soort ondoordringbaar labyrint van protocollen en regels aangaande de aanvraag voor de steun waar ze recht op hebben, zodat een ieder de moed in de schoenen zakt nog voor de kerktoren van Huizinge instort bij een volgende beving.

4) Zie 2 jannewoarie

Streek: de paar luitjes die toch door ons doolhof van bureaucratische rompslomp weten door te dringen, worden uit hun huis en in een wisselwoning geplaatst. Hun buren zien met lede ogen aan hoe het huis van hiernaast wel, maar hun eigen stulp niet tot bevingsbestendig wordt gepromoveerd. Wordt dat even gezellig bij de eerstvolgende buurtbarbecue, ghegehghe.

5) In Oterdum wonen mensen die verweven zijn met hun geboortegrond en daar niet vandaan willen.

Streek: we kopen de inwoners uit tot ook de laatste het spookdorp de rug toekeert, gooien dat hele gehucht plat, zeggen dat er industrie komt... en vertikken het vervolgens om die industrie daar te stimuleren.

6) Op het traject Groningen - Assen - en zo verder staat dagelijks zeventien keer een boemeltje stil nabij station Meppel. Er worden bussen ingezet. Of niet.

Streek: Harharhar, die welgemeende plannen voor een 'Zuiderzeelijn' zijn al net zo non-existent als de zee waarnaar die zijn vernoemd.

7) Een buslading vol BG'ers, Bekende Groningers, reist af naar de studio van DWDD om daar met Freek een protestversie te zingen van Ede Staals t Het Nog Nooit Zo Donker Wèst.

Streek: ondertussen bingen wij hier lekker een seizoen House of Cards op Netflix. Lekker wijf wel, die Claire Underwood.

8) Er moet met spoed een eerlijke afhandeling komen van de aardbevingsschade.

Streek: we gooien een potje biljetten leeg boven de arena, bij lange na niet genoeg voor iedereen, en kijken toe hoe die gladiatoren erom vechten. Kostelijk vermaak.

9) Zie 8 jannewoarie

Streek: we maken het digitaal zo ingewikkeld dat het met geen enkele internetverbinding in die negorij te bewerkstelligen is om überhaupt dat bedrag te bemachtigen.

10) Zie 8 jannewoarie

Streek: we maken het digitaal zo ingewikkeld dat ouderen ervoor naar de weinige gemeentehuizen moeten. Kunnen ze lekker de hele dag in de kou staan. Eventueel zetten we een batterij BOA'S in om te handhaven op de anderhalfmeterregeling.

11) Zie 8 jannewoarie

Streek: we slaan de postcodes 9971 en 9974 over, die krijgen sowieso niks.

12) Wie in de randen van Groningen buiten kantooruren van een keukentrapje valt of een door bevingen losgeraakte dakpan op zijn teen krijgt, moet soms wel 40 kilometer reizen naar een dokterspost.

Streek: die zorg, kunnen we daar niet wat meer op bezuinigen?

13) In het huidige kabinet beheersen de bewindslieden gezamenlijk onder meer het Haags, Engels, Duits, Arabisch, Frans en Spaans. Men overweegt een cursus Russisch, je weet nooit waar dat goed voor is.

Streek: Gronings? Dat is toch een spraakgebrek?

14) Zoals in de meeste relatieve 'krimp'gebieden verdwijnen in Groningen zorgcentra. Sommige hoogzwangere vrouwen moeten middenin een bevalling versleept worden van het ene naar het andere ziekenhuis.

Streek: dat noemen we ook wel natuurlijke selectie.

Randfiguren in de laatste Boekenpodcast

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 11 Dec 2021 22:26:59 GMT

In de laatste editie van de Boekenpodcast duikt zomaar mijn roman op, tussen titanen als René Appel en Diederik Gommers.

Vijf sterren van Biblion-recensent

Sat, 11 Dec 2021 22:20:41 GMT

Alle podia waar ik deze winter mocht komen voorlezen sluiten jammerlijk de gordijnen. Mijn hoop is gevestigd op de Culturele Stamppot in februari.

Ondertussen was Hanneke Tinor-Centi zo goed om mijn roman te lezen én te beoordelen. Heel spannend, want zij is een gevestigde naam en leest en recenseert veel - onder meer voor Biblion. Tot mijn opluchting kreeg Randfiguren van haar vijf sterren en plaatste Hanneke haar positieve recensie op Hebban.nl en Bol.com.

"Nienhuis presenteert dit alles in een fraaie, rijke schrijfstijl en ‘Randfiguren’ is derhalve een aanrader voor de liefhebbers van romans met diepgang en kleurrijke personages."

Literaire Talkshow tijdens GRN

Sat, 11 Dec 2021 22:08:49 GMT

'Een nieuw en ander geluid'

Op 13 november laatstleden vond in het Kielzog te Hoogezand de eerste editie plaats van GRN: hét feest van de Groningse Streektaal.

Onder de kundige leiding van presentator Wiebe Klijnstra mocht ik tijdens de literaire talkshow in gesprek gaan met onder meer Josien Bakker en Olaf Vos over de Groningse letteren. Naar aanleiding van de receptie van mijn Groningstalige romandebuut Schoem of De Voarende Zoltkamper in 2020, was het thema van onze ronde 'n Nij en aander geluud'.

De foto werd gemaakt door Josiens entourage.

Tien leutje beukertjes - het boek(je)

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:52:36 GMT

Mijn dochters van 6 en 7 wilden graag een boek maken. Zij illustreerden vervolgens (grotendeels) een aftelverhaal over tien kleine 'beudeltjes' die authentieke spellen spelen en daarbij telkens iemand verliezen. De één wordt opgevreten door een wild beest, de ander valt in z'n eigen tiepelstok en een derde wordt verzwolgen door de aarde.

Ouderwetsche gezelligheid, kortom.

Het boekje digitaal ontvangen? Stuur even een berichtje.

Nieuwe aflevering Grunneger Podcast

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:52:34 GMT

Onlangs kwam er een nieuwe aflevering van onze Grunneger Podcast online (zie Spotify). Fieke waagde zich aan een prijswinnend gedicht van Willem Tjebbe Oostenbrink en ik interviewde Hemmo Clevering over zijn Gronings én de derdewereldreddende machines die hij namens Piteba vervaardigt in een boerderij in Scheemda.

Afgelopen weekend hadden we hier een colonne natuurliefhebbers over het erf. De deelnemers aan onze TostiTocht maakten er een mooie dag van en kregen kersentaart en... tost's.

Ge-wel-di-ge recensie

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:43:35 GMT

Nieuwe titel

The body content of your post goes here. To edit this text, click on it and delete this default text and start typing your own or paste your own from a different source.

Nait sjantern...

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:38:41 GMT

Wanneer zelfs je oud-cursisten Gronings langs de route staan om je aan te moedigen, moet je natuurlijk wel een passend shirt aan tijdens je eerste run post-corona (nou ja, we kwamen die laiverds spontaan tegen... en dat is echt bíjna hetzelfde).

Opnames Hogeland in Beeld

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:35:25 GMT

Tijdens de optredens Tussen de Akkerranden kwam Ingrid Oyevaar opnames maken om ons nuvere dörpke in het zonnetje te zetten.

Of ik nog iemand wist die over de geschiedenis van Vierhuizen kon vertellen? Nou en of! Sicco van Dijk legt een encyclopedische kennis aan de dag en vertelde een onderhoudend en integer verhaal. En wat een tof filmpje is het geworden :D

Tussen de Akkerranden: de terugblik

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 08 Nov 2021 21:30:46 GMT

In een van de gekste jaren kregen we het toch voor elkaar: Tussen de Akkerranden!

'We', want mijn complete familie en schoonfamilie hielp mee, buurtmeisjes zetten hun beste beentje voor en een selectie van de allerbeste schrijvers uit de omgeving en daarbuiten kwam optreden, met dank aan De Schrijverscentrale en Gemeente het Hogeland.

Tot het einde toe bleef het spannend, omdat we een duidelijke taks opgelegd kregen waar het om de bezoekers ging. En wanneer maak je dan genoeg reclame voor een evenement en wanneer te veel? Gelukkig streken er alleen maar leuke mensen neer in de tuin. Dat type feestje hadden we nu net enorm gemist.

Dank, iedereen!

Tussen de Akkerranden

Sun, 03 Oct 2021 20:52:02 GMT

Literair festival in de Westpolder

The body content of your post goes here. To edit this text, click on it and delete this default text and start typing your own or paste your own from a different source.

In de boekhandel

Sun, 01 Aug 2021 12:56:06 GMT

En... mooie plannen

Randfiguren vindt een mooi plekje in de boekhandels, de leesreacties zijn tot dusver positief tot lovend en de eerste leesclubs die de roman behandelen hebben zich gemeld voor de speciale Literaire Route door de Westpolder, met thee en taart in het poldergroen. Om heel blij van te worden!

En wie dacht dat het daarmee gedaan was, wat de literatuur tussen de akkerranden betreft... er volgt zeer binnenkort nieuws over meer moois.

Randfiguren bij RTV Noord

Wed, 30 Jun 2021 19:24:39 GMT

Donderdag 17 juni kwam er een artikel van René Walhout online bij RTV Noord, 's middags mocht ik live in de radio-uitzending bij Babette Alma vertellen over Randfiguren en 's avonds was het tijd om professioneel opgepoetst aan te schuiven bij Marcel Nieuwenweg, Inge van Calkar en Stefan Bleeker in de tv-uitzending.

Randfiguren in Dagblad van het Noorden

Wed, 30 Jun 2021 19:19:00 GMT

Ontzettend blij en trots ben ik dat mijn eerste Nederlandse roman in de winkels ligt. Minstens zo plezierig is het dat de eerste leesreacties positief zijn en dat er journalisten zijn die de moeite nemen aandacht aan mijn boek te besteden.

De Grunneger Podcast in Alles Stroomt

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 13 Jun 2021 17:04:47 GMT

Nieuwe titel

Over de mooie uitspraken in onze Grunneger Podcast gaat dit stuk van Joep van Ruiten in (Dagblad van het Noorden).

Talkshow Studio Noodzaak

Sat, 05 Jun 2021 14:01:42 GMT

Talkshow over kansen(on)gelijkheid & lezen

4 juni mocht ik aan tafel bij Abdelkader Benali in gesprek gaan over kansen(on)gelijkheid in de periferie. Die insteek sluit precies aan bij mijn roman. Daarnaast ging het over meertaligheid en het belang van een goede, taalrijke basis. Meerdere van mijn stokpaardjes verenigd in één praatprogramma, kortom.

Randfiguren verschijnt bíjna

Sat, 05 Jun 2021 13:55:10 GMT

Het boek schrijven ging vanzelf, maar het bijschaven en vooral het rijpingsproces namen meer tijd in beslag. Toch kunnen we nu ein-de-lijk aftellen: nog zes nachten slapen en dan is het boek over de zorgborg aan het Wad er!

Schoem en de Grunneger Podcast

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 May 2021 12:34:02 GMT

Verschillende BG'ers, Bekende Groningers, waren bereid om als podcast een stukje voor te lezen uit Schoem. Deze fragmenten leidden ertoe dat we ergens in de nadagen van 2020 een Grunneger Podcast zijn gestart. Wordt vervolg :)

Simon van Wattumstraat

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 May 2021 12:28:12 GMT

Odyssee door een Groningse schrijverswijk

De Geert Teislaan, de K. Ter Laanstraat, de Sien Jensemalaan… Liefhebbers van Groningstalige literatuur kunnen hun hart ophalen in een buitenwijk van Winsum.

Je kunt er zo een speurtocht van maken voor scholieren, zodat ze zich op een actieve manier bewust worden van de culturele kopstukken van jaren her – toen er nog gelezen werd. Het is goed dat de schrijvers op deze manier herinnerd blijven, compleet met beschrijvingen van hun professie onder de namen van de straten.

Wanneer je door de wijk meandert op zoek naar een adres dat je vergat op te schrijven, wordt het een ander verhaal. Waar moest je ook alweer zijn: aan de Benjamin Broekemastraat? Op de Jan Boerhof? Je wilt die enige jarige als verrassing toch even in het zonnetje zetten, nu er een rond getal is bereikt en feestjes niet mogen.

Gelukkig bevindt zich op de achterbank een assistentieteam dat een hulplijn kan raadplegen. Er wordt wat gebabbeld op die achterbank, het telefoongesprek ontgaat je deels, maar de slotsom is duidelijk: ‘Mama, je had gelijk. Het is de Simon van Wattenstaaf!’

Schoem op de shortlist in Groningen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 12 Feb 2021 20:46:24 GMT

Schoem of De Voarende Zoltkamper prijkt op de shortlist voor het Beste Groninger Boek van 2020

Een goede dag voor het Gronings, voor Stichting t Grunneger Bouk én voor mijzelf: mijn Groningstalige debuut dingt mee naar de titel Beste Groninger Boek van 2020 van Noordwoord. Een enorme eer! Als de beweringen kloppen, staat er voor het eerst een Groningstalig boek in het rijtje genomineerden. En Schoem bevindt zich in goed gezelschap. Zo staat Canisius van Lammert Voos - eveneens afkomstig uit de 'literaire enclave' waarin ik woon - er ook tussen.

Schoem of De voarende Zoltkamper

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 30 Oct 2020 13:25:40 GMT

'Doar t haard regent, is t ook gaauw weer dreug', wordt er gezegd over grote gezinnen waarin de borelingen elkaar vlot opvolgen. Soms blijkt dat bij boeken ook het geval, want de eerste druk van Schoem vloog de winkel uit. In een aantal zaken, op https://groningerboeken.nl/shop/product/ingeborg-nienhuis-schoem-of-de-voarende-zoltkamper/ en op www.boukenkist.nl is nog een exemplaar verkrijgbaar. We denken na over een tweede druk, dus stuur gerust een mailtje naar Schoem2020@gmail.nl als u een boek wilt bestellen.

Cursus Gronings gaat niet door

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 30 Oct 2020 13:23:52 GMT

Het komt vast niet als een verrassing, maar wellicht ten overvloede: de cursus Gronings die wij jaarlijks verzorgen vanuit t Greunenkriek gaat dit seizoen niet door. Normaliter beginnen we na de herfstvakantie en loopt het cursusseizoen tot medio februari. Hoewel we met een videoverbinding de lessen zouden kunnen geven, zien we daarvan af. De charme van de cursus zit 'm voornamelijk in het gezamenlijk oefenen aan onder meer de spreekvaardigheid. Hopelijk kunnen we volgend jaar met frisse moed van start.

Gronings boek haalt Friese pers!

Fri, 30 Oct 2020 12:25:36 GMT

Dat is nog eens leuk: omdat ik Nederlands geef 'over de grens van de Lauwers', is mijn Groningse boek opgepikt door de Friese pers! Wanneer je op de link klikt verschijnt het artikel in beeld https://nieuwsbladnof.nl/artikel/1134164/docent-lauwers-college-schrijft-boek-in-het-gronings.html?harvest_referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

Benieuwd naar Schoem? Stuur dan een mailtje naar Schoem2020@gmail.com

Foto: Dirk Sloot

Schuim & storm

Tue, 06 Oct 2020 18:57:36 GMT

De afgelopen drie weken mochten er heel wat exemplaren van mijn Groningse novelle over de toonbank gaan. Tot dusver zijn de leesreacties gelukkig positief en inmiddels gaan sommige boekjes van hand tot hand binnen families. Er is een podcast van het eerste hoofdstuk gemaakt en er is zelfs een tiener die haar boekverslag wijdt aan Schoem (ze verdiende er een 8 mee)!

Nadat ik de laatste felicitatieboeketten afgelopen weekend toch echt moest opruimen, verpakte ik de laatste boekjes om te verzenden. Op een aantal verkooppunten is nog een Schoem verkrijgbaar, maar zelf ben ik uitverkocht. Dat was wel het laatste wat we hadden verwacht van een Gronings boek, geschreven door een debutant. Het liep storm met Schoem!

Foto en artikel: Ommelander Courant

BG'ers lezen veur oet Schoem

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 10 Sep 2020 19:51:08 GMT

Als de reguliere paden om je boek te promoten allemaal afgesloten worden... dan hak je zelf maar wat alternatieve door het oerwoud!

Vier cultuurhelden uit Groningen waren zo goed om een frase uit Schoem voor te lezen... in het Gronings! Hoe dat klinkt? Nou, zo: https://www.facebook.com/ingeborg.nienhuis.3/videos/3166564750086380

Erik Wong (van cultuurtempel Wongema in Hornhuizen), Marleen Godlieb (van Groeten uit Groningen), Bert Koster (biograaf & regiojournalist) & Willem Groeneveld (geestelijk vader van übercool nieuwsplatform Sikkom): stief bedankt!

Foto: Dirk Sloot

Wiend onder steert

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 10 Sep 2020 19:20:53 GMT

Kriegen wie störm?

'Is der störm op komst?' Hoorden we vaak wanneer we helemaal 'oet de ket' (losgeklikt van de ketting, als een speelse retriever) door het huis stuiterden. Vaak was het inderdaad aan ons gedrag al af te leiden of het al dan niet harder ging waaien.

Aan dieren merk je het ook. De zwermen zwaluwen rond onze boerderij vliegen lager. Dat is logisch, want de vliegjes en insecten waarop zij teren begeven zich niet zo hoog aan het zwerk als bij zonnig weer.

Tijdens een bui schuilen de paarden onder een grote boom, zodra het droog is trekken ze bij stormachtig weer zo nu en dan een sprintje. 'Wiend onder steert', zo luidt de uitdrukking. En dat is precies wat er gebeurt zodra een paard met geheven staart door het weiland marcheert. 'Gember onder steert' geeft weliswaar ongeveer hetzelfde effect, maar dat is een prikkelend kunstmiddel om het arme dier blits te laten showen - en derhalve verboden.

Tot slot is aan hordes tieners eveneens te merken wanneer het weer omslaat. Francis kondigt zich aan als een kakofonie uit ettelijke pubermonden. 'Het is wel te merken dat de zomer even ver te zoeken is,' appt een collega. 't Spul het wiend onder steert!'

Vooraankondiging Schoem in het Dagblad

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 Aug 2020 23:14:19 GMT

Sneak peek... ehm... gluupgluur Schoem of De Voarende Zoltkamper

Louis van Kelckhoven schreef dit toffe stuk in het Dagblad van het Noorden. Slim wies mit!

Boektrailer Schoem

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 Aug 2020 23:09:55 GMT

Het clipje naar de novelle

Schoem

Vorige maand een mooi artikel in het Dagblad, een interview met de radio en... nu is de boektrailer er dan eindelijk. In september verschijnt mijn Groningse novelle bij Stichting t Grunneger Bouk. Het gaat over een groep wereldbestormende adolescenten, hun avonturen op zee en vooral in de kroeg en de ontwikkelingen die ze doormaken op weg naar rustiger vaarwater. Wie tot 1 september voorintekent krijgt het voor €7,95 en daarna kost het een tientje. Hopelijk geeft het lezen ervan net zo veel plezier als het schrijven mij bracht.

Tadaaa, na een weekend pokkeln & pezen: https://www.youtube.com/watch?v=w6KvubQBZpY&t=2s

VOCAL FRY: Groningse uitvinding?

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 Aug 2020 22:55:51 GMT

Een aantal jaren geleden was het er ineens: de vocal fry. Taalkundigen en taaltrendzoekers viel het op dat met name veel vrouwelijke sterren, wanneer ze rustig spraken, bepaalde klanken heel krakerig uitspraken.

Natuurlijk waaide het verschijnsel over uit de Verenigde Staten, waar geïnterviewde vrouwen en vloggers (met name vrouwelijke) bijvoorbeeld een krakerig en langgerekt ‘uuuuuuuhm’ ten gehore brachten. Een tikkeltje vermoeid of verveeld klinkt het. Professor Marc van Oostendorp vertelde erover in zijn zondagochtendminicollege.

Momenteel hoor ik hier weleens een Nederlandse vlog voorbijkomen en bij jonge, ogenschijnlijk permanent blije vloggers (v) is het duidelijk populair om alle klanken van de toonladder te benutten – zeker ook de allerlaagste. Dit leidt tot een vrij onnatuurlijk klankgebruik van de stem. Dat laatste wordt overigens gekopieerd door sommige leerlingen als ze presentaties houden voor de klas.

Elise Schaap neemt in het tv-programma Nieuw Zeer dit type vlogger, en dit stemgebruik, op de hak.

Voor Groningers is die vocal fry natuurlijk niets nieuws. Vermoedelijk hebben we zelfs de trend gezet; luister maar naar dit oude fragment uit de Stamtoavel

Marc van Oostendorp over de vocal fry

https://www.neerlandistiek.nl/2016/07/iedereen-doet-vocal-fry/

Vlogger met onnatuurlijk stemgebruik (vanaf 18:36)

https://www.npostart.nl/nieuw-zeer/01-03-2020/VPWON_1304167

Stamtoavel, jaren geleden

https://www.youtube.com/watch?v=kw5dVpcuc8c

"t Is allinneg mor ‘wraid’ veur wel oard van streektoal nait wait!"

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 Aug 2020 22:52:49 GMT

Tijdens een (online!) les Gronings behandelden we onlangs de uitspraak van consonanten in onze streektaal. Consonanten? Kortgezegd: in de taalkunde heten medeklinkers consonanten en klinkers worden vocalen genoemd. Die consonanten zijn onder te verdelen in rubrieken, afhankelijk van hoe ze bijvoorbeeld ploffen, wrijven, glijden of vloeien. Het is een onderwerp dat me mateloos interesseert, maar ik begrijp dat ik hierin nagenoeg alleen sta.

Het onderwijsleergesprek kwam tijdens de online les op woorden die in het Nederlands beginnen met wr-. Groningers die lezen in de streektaal is het vast weleens opgevallen dat de Groningse varianten van die woorden bijna zonder uitzondering gespeld worden met vr-. Dat is ook niet zo gek, want die vr- hóór je gewoon – van het Westerkwartier tot aan Westerwolde, om maar eens tweemaal gebruik te maken van de glijklank w. En niet alleen daar trouwens, want in radioreclames opgesteld in de standaardtaal ‘vrijven’ mensen zich eveneens in de handen – als ze al niet ‘frijven’. Die glijklank in het Nederlands, de w, klinkt in combinatie met de vloeiklank r in het Gronings dus als de fricatief of wrijfklank v, of zelfs f.

De cursist had zijn twijfels. Hij had het weliswaar eens gehoord, een Groninger die riep dat hij niet in een vlek moest ‘vrieven’, maar hij was nog niet helemaal overtuigd. Niet lang geleden las hij immers een Gronings stukje waarin werd gesuggereerd dat het leven ‘wraid’ is. Een andere cursist vatte het bondig samen: ‘Alleen maar ‘wraid’ voor wie de regels van het Gronings nait wait!’

Nu is het Gronings als niet via school en geschreven media geïnstitutionaliseerde streektaal niet zo van de regels, maar hier had ze een punt. In deze regionen hebben mensen een (gewaske of) vrat op een eufemistische plek; vringen ze de dweil (vaail) uit; vrutten ze in de aarde; vinden ze het vrang dat lui zich vreken en vrieven ze vraid in vlekken.

Foto: Drentse praktijken in het Westerkwartier. De rot(s)tonde lijkt onderdeel van de Hunebed Highway, terwijl het hier 'gewoon' 't (Hunebed) Hoekje betreft.

Kleine bootjes, kleine beestjes

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 10 Aug 2020 22:49:58 GMT

Het was de eerste vriendinnendag in maanden. Als gevolg van het stralende weer waren de fluisterbootjes allemaal verhuurd. Een motorbootje konden ze nog wel meekrijgen, al bood dat 1,5 metertechnisch niet direct de meeste onderlinge ruimte. Hoe klein het bootje echter ook was, elkaar verstaan in de buurt van de motor bleek een verzoeking. Groter hoefde die boot dus niet te zijn. De schilderachtige loop van het Reitdiep volgend, meanderde het bootje voort.

Verderop ging het graan van het land. Het duurde dan ook niet lang voordat de eerste zwarte beestjes zich te pletter vlogen tegen huid of verdronken in opgesmeerde zonnebrandcrème.

'Onweersbeestjes,' zei de een.

'Knuut!' Sprak de tweede.

'Nee, dit is miede' beweerde de derde.

Het was beslist een klein beestje. Hoe klein het beestje echter ook was, in dat bescheiden gezelschap, varend op het Reitdiep, werd erop gefoeterd met maar liefst drie benamingen.

NB: afhankelijk van waar je komt in de provincie, worden onweersbeestjes in het Gronings (dunder)knuut (met name in het noorden), dan wel miede (met name in het oosten) genoemd.

Blijf Gronings nuchter in tijden van Corona

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 02 Apr 2020 10:36:07 GMT

Op raais deur Grunnen vanoet joen aigen hoes

Neem je rust en zorg voor genoeg slaperstiluren. Sta op een degelijk tijdstip opende, kleed je fatsoenlijk antum, poets je tandenham… kortom: laat je niet versloppersum.

Streef enkel plausibele doelen naterij. Houd je huis leefbarlage, maar overdrijf nietap: een huishouden van Jan Steentil is ook een huishouwerzijl. Onderhoud sociale contacten op alte rnatieve maniebert.

Blijf in beweiwerd, zonder jezelf aan gevaren bloot te sellingen: een paar keer de trap af en opwierde of een rondje in looppasop door de buurt doet al wonderengelbert. Wat vitamine D happen op balkoningsoord of terrasquert kan zeer verkwikkend zijn.

Eet bewusquert. Dat geldt ook voor het natjipsingboermussel: even een smoothiepswal fixen in de keukenwerd, af en toe een kopje koffinsterwolde of bakje thesinge achteroverslaan, maar vooral veel watermunten drinken voor de nodige hydratinallinge.

Verzoutkramp niet: ga vooral niet te hard werken aan je bureaudeschool en zwoegen achter je laptopwierde.

Met dit Gronings nuchtere advies hopen we samen op afstand de crisis door te komen: op naar 1 april 2021!

(Dit jaar geen 1 april-grap. Om toch íets te plaatsen hierbij een advies, geïnspireerd op het bekende rijtje niet-bestaande woonplaatsen, maar nu toegepast op Groningse dorpen en gehuchten. Ewoud Sanders schreef er al eens een boek over https://www.bol.com/.../van-nergenshuizen-tot.../37116406/ , na het afkondigen van de zogeheten ‘intelligente lockdown’ diepte iemand het rijtje (Balkonia, Tuinesië…) weer eens op en naar Rumagse traditie werd het daarna kwistig overgenomen.)

Toukomst Groningen

Sun, 29 Mar 2020 15:33:13 GMT

Samen duurzaam en zelfredzaam de toekomst tegemoet

Dit plan steunen? Dat kan via deze link: https://www.toukomst.nl/ideeen/gronings-groene-vingers-noaberschapsateliers/

Gronings groene vingers: geef de kennis door

In het noorden treffen we een ongelooflijke knowhow van het zelf kweken van groenten en bloemen: Groningen kent een rijke historie als landbouwprovincie. Door die kennis bij de kwekers te laten, plaatsen we in zekere zin de lamp onder de korenmaat. Zijn deze connaisseurs wellicht te bescheiden om nadrukkelijk te koop te lopen met hun expertise en hun staat van dienst? Kwekers en hoveniers, al dan niet gepensioneerd, zouden veel kunnen betekenen voor nieuwe generaties, waar het gaat om de omgang met de bodem en het bodemleven. Groen blijft nodig, fotosynthese is onontbeerlijk. Willen we de bijen, de vlinders en de vogels helpen, dan moeten we er samen de schouders onder zetten. Een proefplantage – zonder monocultuur – waar mensen op laagdrempelige wijze kunnen leren hoe zij met een experimentele moestuin op een circulaire manier landbouw kunnen bedrijven op kleine schaal en hoe zij hun siertuinen kunnen inrichten en onderhouden op een manier die past in het Groninger landschap, vergroot hun zelfredzaamheid zonder de professionele akkerbouwers en hoveniers in de wielen te rijden.

Hoveniers en kwekers zouden als vakmensen zo kunnen helpen om nieuwe generaties onafhankelijker te maken en bewustzijn bij te brengen van de natuur en van de goede technieken die tegenwoordig al ingezet worden om zorgvuldig met onze bodem om te gaan. In tijden van tegenslag staan mensen op deze manier ook nog eens niet met hun rug tegen de muur.

Het inmaken van groenten zou een logische vervolgstap zijn, net als educatie in het bereiden van mooie gerechten. In Noord-Groningen zijn goede traiteurs die zich hier al volop mee bezighouden, zoals Genietlokaal. Weckpotten zouden kunnen opduiken in de kelders van onze museumborgen en op deze wijze een toeristische bezienswaardigheid vormen.

Het doorgeven van technieken om zelf frisse groenten te verbouwen staat deels garant voor Healthy Ageing. Met de inzet van gepensioneerden wordt er zorg gedragen voor een verticale verbondenheid: omgang tussen verschillende generaties. Tot slot is het voor velen heilzaam om in de buitenlucht bezig te zijn en daar eendrachtig met de natuur iets op te bouwen. Dit voorkomt neerslachtigheid en spleen.

Duurzaamheid: noaberschapsateliers

Als de milieuramp met de MS Zoë ons iets heeft geleerd, is het wel dat we onszelf en onze huishoudens overspoelen met plastic kortetermijngeluk dat vroeg of laat terechtkomt in een kwetsbaar ecosysteem waar het enkel kwaad aanricht. Zodra we weer leren te waarderen wat we hebben en de spullen díe we hebben kunnen repareren, is het niet nodig om containers vol potentiele wegwerphebbedingen van veelal dubieuze makelij over de wereld te verschepen. De proefplantage zou daarom doorgezet kunnen worden naar een atelier waar meubelmakers hun ambacht uitoefenen en doorgeven.

Eenvrouwsateliers van creatievelingen die zelf kleding en accessoires maken en verkopen schieten als paddenstoelen uit de grond, te oordelen naar de bijbehorende webstores. Veel mensen willen dus best iets meer betalen voor een kledingstuk dat uniek is en waar in het productieproces geen kinderhandjes aan te pas zijn gekomen. Het beeld dat rijst, is echter dat die ondernemingen versnipperd zijn en dat de productiviteit valt of staat met het welzijn en de agenda van één persoon. Door handige coupeuses samen te brengen in een coöperatie haal je de zwakte van dit systeem weg en kun je tegelijk mensen met elkaar verbinden die weliswaar de vaardigheden bezitten om kleding te maken, maar nu misschien alleen thuis zitten.

Opvallend is dat er een nieuwe generatie opstaat die bewust nadenkt over de uitputting van onze planeet en op minimalistische wijze tracht de eigen ecologische voetafdruk bescheiden te houden. Simultaan aan dit proces lijkt er een gebrek aan zelfredzaamheid te zijn bij velen. Zodra er een virus uitbreekt en er een enorme behoefte komt aan mondkapjes, kijken we naar de enkeling die deze in grote getale kan vervaardigen alsof het een soort Cirque du Soleil is – terwijl zelf met naald en draad overweg kunnen voor de meeste mensen aan te leren is. Het helpt wanneer de manieren om het vervaardigen van deze Slow Fashion onder de knie te krijgen, eenvoudig toegankelijk zijn. Leren van een ervaren modinette in een ongedwongen setting is in dezen wenselijk.

Het kunnen uitoefenen van een ambacht om onze leefomgeving te ontzien, is niet iets om op neer te kijken. We zijn uitstekend in staat om ons denkvermogen te combineren met het vermogen iets tastbaars te creëren. Innovatie wordt zo verbindend, lokaal en goeddeels circulair: duurzamer kan bijna niet.

Faciliteren

Groningen is weids en ruim. Mensen die hier van buitenaf komen, verzuchten dikwijls dat ze zich laven aan de openheid van het landschap. Aan de charme van Groningen hoeven we dus weinig te veranderen. Voor dit idee, een coöperatie die faciliteert en verbindt met het platteland, hoef je niet te snijden in ons kostelijke Groninger Landschap. Een prachtige Groningse borg of boerderij hoeft er niet voor te worden verbouwd of zelfs het veld te ruimen. Prijzige verbouwingen zijn evenmin nodig voor het realiseren van dit plan, want op meerdere plaatsen in de provincie zijn ooit bloeiende winkelstraten verworden tot ogenschijnlijk uitgestorven straatjes zonder enige middenstand. Door noaberschapsateliers te vestigen in vroegere winkelpanden, of zelfs voor een paar uur per week in reeds bestaande dorpshuizen, breng je reuring en leefbaarheid terug op de originele plek. Om deze noaberschapsprojecten te coördineren, creëer je werkgelegenheid voor de heldere koppies die anders middels braindrain onze provincie misschien zouden verlaten. Op kleine schaal de opbrengsten van de ateliers en de proefplantages verkopen in een (boerderij)winkel voorkomt dat mensen van het platteland mijlenver moeten reizen voor hun inkopen. Verschillende werelden komen op deze manier samen. Ateliers zorgen voor sociale cohesie en versterken onze samenleving: als ontmoetingsplek binden zij de strijd aan met vereenzaming. Dit zou als voorbeeld kunnen dienen voor vergelijkbare projecten in andere disciplines.

Wie?

Platform t Greunenkriek en De Schutter Agro hebben voor dit plan de krachten gebundeld. Met het college van burgemeester en wethouders van gemeente Het Hogeland is dit plan reeds besproken.

'Hé doe, glasoal!'

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 18 Jan 2020 21:12:15 GMT

In veel contexten geeft het geen pas om 'lelijke woorden' te gebruiken. Om het goede voorbeeld te geven (en om niet nog jarenlang te worden ach tervolgd vanwege één 'knoop', zodra je je knie onbarmhartig stoot tegen de ijzeren lade van een vooroorlogs bureau), kun je je als docent feitelijk geen schuttingtaal permitteren. De tegenvoorbeelden zijn legio en met name tijdens mentorlessen leer je als docent vrij snel welke collega wat voor scheldwoord als stopwoordje gebruikt, of dat collega X een heel arsenaal aan vloekwoorden ophoest zodra hij de controle over de klas verliest.

Schuttingtaal omzeilen doet een beroep op de creativiteit; collega's van mij zeggen de braafste dingen wanneer ze zich bezeren of zich opwinden. 'Potverjoppie' en 'gompie', hoor je bijvoorbeeld, zodra er van hogerhand weer eens een onderwijsvernieuwing doorheen gedrukt wordt waarvan niemand beter wordt. Geen wonder dat docenten maar geen betere CAO lijken te krijgen: hun vuist op tafel is nog weleens een aai.

In meer sectoren zal het zo zijn dat bepaalde woorden worden gemeden en andere plaatsvervangend aan het jargon worden toegevoegd. Leerlingen van mij deden iets wel heel bijzonders om op het voetbalveld aan een vermaning of zelfs aan een kaart te ontsnappen. In plaats van een tegenstander aan te duiden met een schimpnaam, prikten ze een volledig neutraal Gronings (zelfstandig naam)woord uit het zakwoordenboek en riepen dat in het heetst van de strijd dan maar. Geen sjomp (sukkel) of slaif (zowel pollepel als sukkel) dus, want die drukken al een negatief waardeoordeel uit, maar 'hé jong, glasoal!' (glasaaltje), 'faail!' (dweil) of 'rudermesien!' (rooimachine).

Hoe ontwapenend ook; een scheidsrechter uit een buurprovincie werd er bijkans tureluurs van dat hij telkens om een vertaling moest vragen en riep daarom op maar helemaal niks meer te roepen. 'Das goud, schaarbe, mien jong!' (distel) zou één van mijn leerlingen daarop hebben geroepen.

Wie goan dij kaant weer oet

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 31 Dec 2019 16:22:11 GMT

Ik realiseerde me niet dat het een streekgebonden uitdrukking is, totdat iemand me erop attendeerde dat ze die alleen van Groningers kende. Een man uit Bellingwolde, een vrouw uit Hoogezand, een stel van het Hogeland: wanneer ze een einde aan het praatje wilden breien zeiden ze tegen haar, als epiloog ‘wie goan dij kaant weer oet’.
Nieuwsgierig geworden vroeg de kennis, die het Gronings spreekt, doch niet als moedertaal heeft meegekregen: ‘Welke kant? Welke kant gaan jullie uit?’ De man van het stel reageerde alsof de kennis haar niet goed verstaan had. ‘Wie zuiken ons hoes mor weer es op.’ Toen werd het duidelijk. ‘Dij kaant’, dat is thuis – onwillekeurig uit welke windrichting je redeneert.
Iemand met wie ik Gronings spreek en die tegen haar kinderen Nederlands praat, moest onlangs weer verder en zei in accentloos Nederlands tegen haar dochter: ‘Kom, we gaan die kant weer op.’
Op oudejaarsdag niet de raarste uitdrukking: het jaar zit erop, we gaan die kant weer uit.

Foto: het mooiste vuurwerk denkbaar, gewoon in onze 'Lauwersheerlijke, verlengde achtertuin'. Een sprankelend 2020 gewenst!

Nijske

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 18 Dec 2019 14:42:15 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

Aankomend veujoar verschient mien novelle Schoem of de Voarende Zoltkamper bie Stichting 't Grunneger Bouk. Doar bin ik slim groots op! Òfgelopen zotterdag en zundag op WinterWelvaart mog ik der n puut vol over vertellen.

Onder t mous

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 18 Dec 2019 14:40:35 GMT

Het is opmerkelijk hoe snel je van de natuur vervreemd raakt als je er een poosje niet naar omkijkt.

Toen ik op kamers woonde in Groningen, waren de groenten die we verorberden veelal afkomstig van de markt - met de fietstassen vol op een doortrappende stadsfiets huiswaarts. Boerenkool kochten we per zak, in de supermarkt. Het leven was pragmatisch en overzichtelijk, zij het niet bijster goed voor het milieu.

Enige tijd later ging ik samenwonen in een dorp met mijn lief, zoon van een tuinder, en werd schrijnend duidelijk hoe snel je zit vastgeroest in bepaalde patronen. We hadden eens afgesproken 'stamppot mous' te zullen eten, ik had zakken boerenkool in huis gehaald en... mijn vriend fronste diep, wijzend naar de moestuin waar zijn vader en hij zoveel uren doorbrachten: 'Die groene planten die op Sideshow Bob lijken? Dat is dus de boerenkool.' Dat wist ik natuurlijk best, want die hadden we vroeger ook op de tuin.

Boerenkoolplanten vormen niet alleen een basis voor superfood van blije healthvloggers, maar ze zijn met hun lange stronk en dichte gebladerte ook nog ideaal om je als kind op de groentetuin onder te verstoppen tijdens 'beziedjen': verstoppertje. Vandaar de uitdrukking 'dij let hom nait onder t mous stoppen' om aan te geven dat iemand niet over zich heen laat lopen, zo redeneerde ik. De uitdrukking, vergelijkbaar met 'die laat zich het kaas niet van het brood eten', bleek echter bij navraag onbekend bij verschillende Groningers van het Hogeland, uit het Westerkwartier en uit het Gorecht.
Zou het dan toch een uitdrukking zijn die slechts heel plaatselijk gangbaar is? Ter Laan rept er in ieder geval wel over in zijn grote boek: ‘Ain onder t mous stoppen: de baas over iemand spelen’. Gelukkig las ik in het meest recente boek van Bé Kuipers, De Zummer van '59, ook over iemand die zich spreekwoordelijk niet onder de boerenkool liet stoppen. Ze bestaan dus nog, die assertieve 'mousklanten'!

Bron: Ter Laan (1952)

SUNNERKLOAZEN OP ZOLTKAMP

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 18 Dec 2019 14:37:45 GMT

Zomaar een zaterdagavond. De vriendin met wie ik op stap ben heeft roze haar en lijkt op Carola Schouten. Deze avond bellen we aan bij huizen van kennissen, ploffen zwijgzaam bij hen op de bank neer en laten hen dan het woord voeren. Wanneer we een huis verlaten komt er juist een groep Sesamstraatfiguren binnen: drie keer een Bert, één Koekiemonster en een Ernie met een masker uit een griezelfilm. Een nare droom? Nee, dit is geen droom: vanavond nemen we deel aan het jaarlijkse Sinterklaaslopen in Zoutkamp. 'Zomaar een zaterdagavond' gaat hier beslist niet op.

De traditie is oud, wordt enkel op een aantal zeevarende plekken binnen en buiten Nederland uitgedragen en verandert telkens een beetje. Op de Nederlandse Waddeneilanden en Borkum wordt het feest bijvoorbeeld gevierd, maar hoe dan en op welke datum; dat verschilt. Op Schiermonnikoog hoort er een hele act bij en blijft de identiteit van de lopers verborgen, op Ameland wordt er al maanden tevoren aan de pakken gewerkt en lijkt de traditie sterk sekse-verdeeld en op Terschelling gaat het Sunderum weer net een beetje anders. Een kennis die afkomstig is van Ameland verzekert me, zonder al te veel inside information te lekken, dat het met de vrouwonvriendelijkheid van de viering op het eiland wel meevalt. De vrouwen blijven samen in een huis, 's nachts komen de mannen hen met een dans of andere voorstelling verrassen en daarna gaan de maskers af. Hoe het zit met stellen die gay zijn is niet bekend.

Wíj lopen niet direct het risico op een mestvaalt te worden gesmeten als we ons buiten vertonen: vrouwen nemen in Zoutkamp gewoon deel aan de traditie. De vriendin met wie ik loop werkt in de bouwsector en om een politiek actueel onderwerp aan te stippen, kozen we samen voor de verstikkende positie waarin de agrarische sector en de bouw worden gepolariseerd. Zij is uitgedost als boer, met een masker van minister Schouten. Mijn masker toont het gezicht van Mark Rutte en ik ben verkleed als bouwer. Met kettingen zitten we aan elkaar vast en we zijn omhangen met politieke leuzen - waarvan we hopen dat de bordjes onze contouren een beetje verhullen. Onherkenbaar zijn is belangrijk. Aan de hand van ja- en neevragen moet de identiteit van de lopers namelijk worden ontrafeld.

Voor het echte lopen aanvangt, melden we ons in het Kegelhuis. Er zijn tijden geweest waarin Zoutkamp meerdere goedlopende kroegen telde, maar tegenwoordig zijn het er nog een paar en de mensen van de Kegelbaan organiseren van alles. Nu zit er een jury die de lopers beoordeelt op originaliteit en actualiteit. Althans, dat blijkt uit het gegeven dat fraai vormgegeven onderwerpen uit de lokale politiek vaak goed scoren. Vorig jaar won een groepje dat een toneelstukje opvoerde ter gelegenheid van het nieuwe strandje bij Zoutkamp, eerder waren er de kalkovens, het plastic in de netten van garnalenkotters en zo meer. De voertaal is nog steeds het Gronings, al zijn veel leuzen en middernachtelijke gesprekken inmiddels ook in de standaardtaal.

Bij de eerste adressen die we aandoen zijn nog relatief weinig Sunnerkloazen geweest, horen we. Als we bij iemand thuis een groepje treffen, vermomt iedereen zich snel weer: 'gauw schebellenskop veur!' De gastvrijheid in mijn geboortedorp verbaast me iedere keer wanneer ik aan dit verbindende evenement meedoe. Vier leden van het damesvoetbalteam zijn uitgedost als Dance Monkeys. Zodra de mensen aan de andere kant van het masker weten dat zij ieder weekend Zeester vertegenwoordigen, volgt er een vier-op-een-rij van goede gokken. ‘Als die erbij zit, dan die ook… en die!’

Vier horrorclowns passeren ons en even duiken we tegen elkaar aan (mijn vriendin en ik hebben beide een irrationele angst voor clowns, zoals iedereen van onze generatie die opgroeide met It), ook al klinkt er ontwapenend meisjesgegiechel van achter de maskers. Ondertussen snijdt in de haven de koude wind door onze overalls. Het verdict van de jury laat langer op zich wachten dan we hadden ingeschat, dus gaan we nog wat huizen langs om ons te laten ontmaskeren. Er zijn een paar adressen waar de hele nacht licht brandt en waar groepjes zitten. In deze 'gelegenheidshuiskamercafés' is nog wel aan te waaien. Eigenlijk hoort daar een flinke neut bij te worden genuttigd, maar voor ons zit dat er even niet in.

We treffen een groepje dames dat op originele wijze de (onder)waardering van vrijwilligers in het dorp voor het voetlicht brengt. Niet alleen is de groep mooi uitgedost, maar als gimmick hebben de dames maanden tevoren een Facebookpagina aangemaakt van een imaginair, blij echtpaar dat neerstrijkt in het dorp en het vrijwilligerswerk daar in de schijnwerpers zet. Een waar sociologisch experiment wordt het, wanneer dit fictieve stel nogal over de tong gaat vanwege de losse eindjes in hun verhaal (‘er staat helemaal geen huis leeg in de straat waar zij zeggen te komen wonen’). Iedere Facebooker uit de omtrek heeft een vriendschapsverzoek gehad en ik heb er nu bijna spijt van dat ik vriendschapsverzoeken van potentiële schaduwaccounts niet accepteer.

De jury, die in het hoofdkwartier aan de bar heeft plaatsgenomen en zich laat ontvallen dat de dames met hun sociologische experiment dit jaar gewonnen hebben, geeft daarmee het signaal af dat een origineel kostuum inmiddels niet meer genoeg is: de lat ligt hoog. Volgend jaar verwachten we minimaal een vlog, een piratenzender en een spectaculaire actie met een helikopter om een maatschappelijk thema aan de kaak te stellen – laat maar komen, die reuring! Als blijkt dat het ver na de vermelde uitslagtijd in het Kegelhuis nog steeds aardig rustig is, besluiten we toch maar huiswaarts te keren. We hopen dat deze enthousiaste ondernemers de volgende editie opnieuw een feestje organiseren, zodat we het dan wat uitgebreider kunnen vieren. Nu wachten er katten, een baby en andere thuisgenoten op ons – en die zijn er morgenvroeg ook weer.

Stipdiggel

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 01 Nov 2019 20:57:16 GMT

Over tapasschaaltjes & pittige meisjes

Het Gronings heeft zoveel bijzondere woorden dat ik er nauwelijks over uitgepraat raak. ‘Stipdiggel’ vind ik zo`n juweeltje.

Een stipdiggel – vroeger ook wel stipkopke – was van oudsher ‘gewoon’ een kommetje van aardewerk met daarin boter, spekvet of mosterd om aardappelen in te dippen (als het ware een saus- of tapasschaaltje, dus). In het Gronings is ‘stippen’ de gangbare term voor deze handeling. Het gerecht ‘mosterdstip’ of kortweg ‘stip’ is bijvoorbeeld bekend : nieuwe aardappelen stip je even aan in de mosterd alvorens deze te consumeren.

In de vijftiende en zestiende eeuw dook het woord ‘deghel’ al op in de betekenis ‘plaat van een drukpers’ (en daarmee ligt de link naar ‘tegel’ voor de hand) en in de betekenis van aarden kroes/ smeltkroes.

Diggelen is in het Nederlands ook nog steeds bekend in de betekenis van scherven (iets valt aan diggelen; gruzelementen), maar vroeger werd er – met name in deze contreien – eveneens grof aardewerk mee aangeduid.

Een meisje dat klein van stuk is noemen we ook een stipdiggel. In het buuswoordenboek van Reker wordt de beschrijving ‘klein en aardig meisje’ gebruikt, terwijl het heden ten dage vooral een meisje met een pittig karakter lijkt te betreffen. Googelend vind ik bijvoorbeeld ‘Mìnsenkinder, dij verrekte stipdiggel!’, uit een toneeltekst van Nico Torrenga.

Bronnen:
Nieuw Groninger Woordenboek, K. ter Laan
Woordenboek der Groningsche Volkstaal in de 19e eeuw, H. Molema
Zakwoordenboek, S. Reker
https://www.neerlandistiek.nl/2014/07/addenda-ewn-degel/

Mit zien twijen ien n ezelskontje… en t loekje dicht

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 01 Nov 2019 20:44:40 GMT

Het is november, in de afgelopen week konden er ijskristallen van ruiten worden gekrabd, het vierseizoenendekbed ligt naar alle waarschijnlijkheid weer uitbundig geoutilleerd op de sponde en mensen vertellen je ongevraagd dat ze ‘laang’ onderboksem der mor weer bie aan hebben’. Kortom: het is koud.

Onze streektaal heeft tal van charmante uitdrukkingen om kou en het killer worden in te vatten, maar de leukste vind ik die me t het ezeltje.

Dat het Gronings niet wars is van iets onfrisse uitdrukkingen heb ik op mijn Grog al menigmaal aangehaald, maar deze is bij benadering toch best zoet. Als het buiten koud en guur is, wil je het liefst ergens warm wegkruipen. Als je in het Gronings ultraromantisch uit de hoek wilt komen en je lief het voorstel wilt doen om je samen terug te trekken in behaaglijke beschutting, dan kun je dit dus zeggen: ‘mit zien twijen ien n ezelskontje en t loekje dicht?’ Slaap lekker!
Foto: Photostock

Prugel en ik - een recensie

Tue, 10 Sep 2019 15:00:56 GMT

Af en toe bespreek ik een Groningstalig boek en dan het liefst een exemplaar dat het afgelopen jaar verscheen. 'Prugel en ik. Mien vrundschap mit t swieniegeltje' is daar één van. Het boek werd geschreven door Klaas Pieterman en in 2019 uitgegeven door Uitgeverij Vliedorp in Houwerzijl.

Pieterman is een veelzijdig man; een hedendaagse uomo universale. Eén van zijn talenten betreft zijn oog voor de natuur. Als je ziet hoe de tuin van Pieterman jaarlijks bloeit, hoef je er niet aan te twijfelen dat daar een zegen op rust. Niet alleen de flora heeft zijn aandacht, maar ook de fauna ontsnapt niet aan zijn oog. Liep er vorig najaar nog een egeltje aan bij de familie Pieterman, die daarop een heuse realitysoap kreeg op social media, eerder al streek er een kraaiengezin neer in een boom bij de oude pastorie. De bewoner van het huis ging bijhouden wat de kraaien zoal deden en Pieterman besloot het dagboek te schrijven van het vrouwtje, met veel gevoel voor de Groningse taal en kennis van uitdrukkingen met ornithologische aard.

Het perspectief neerleggen bij een dier, dat is mij persoonlijk niet vreemd. Rond de millenniumwisseling ben ik eens begonnen met het optekenen van avonturen vanuit het perspectief van onze, tegen wil en vooral dank gedomesticeerde Groninger merrie en dat resulteerde in 2017 tot het boek 'De Groningin', plus enige naar het Gronings vertaalde verhalen voor in 'Toal & Taiken'. Dat het de schrijver als regisseur soms buiten spel zet, vond ik een prettige gewaarwording en dat plezier bespeurde ik eveneens in 'Dagbouk van Kraai' (2018).

In 2019 verscheen 'Prugel en ik' en deze hoofdtitel zegt iets over het perspectief: dat ligt afwisselend bij het jonge egeltje (waarbij de eerste kapitaal telkens vetgedrukt is) en bij de schrijver (de eerste kapitaal van deze frasen is steeds Italisch gedrukt). Prugel en zijn familie leven in het gebied dat zich uitstrekt achter Niekerk, richting Houwerzijl en Vlakkeriet. Het beestje lijdt aan insomnie en raakt telkens meer vertrouwd met de bewoners van het huis waarbij hij nestelt. Vanuit het andere perspectief worden we een groot ontzag voor de natuur gewaar en de betrokkenheid van een echte dierenliefhebber: wanneer het laatste schaap van de kleine kudde, Bumba (hadden Bumba`s voorgangers stuk voor stuk klinkende en stichtelijke namen; dit schaap werd van een naam voorzien door de drie- en zesjarige kleinkinderen van de menselijke verteller), sterk verminderd mobiel raakt, krijgt hij zijn voedsel aangereikt bij wijze van mantelzorg - tot het echt niet meer gaat.

Los van de natuurobservaties en de Bijbelse achtergronden van namen en diersoorten is de kennis van het Gronings en van oude gebruiken, zoals aangegeven, een sterk punt bij deze auteur. Moet je als Groningse soms even op je tanden bijten bij het lezen van foutieve formuleringen in Groningstalige boeken, hier is juist een schrijver aan het woord die de streektaal evident goed beheerst en er een besmettelijk genoegen in schept dit te etaleren. "k Loof dat egeltjezaalf ainegste smeersel was dat je zo te t potje oet op liekdoorn strieken konden, mor ik kin t mis hebben. Brandzaalf en Opwinza mozzen je eerst waarm moaken, op petroliesteltje of bie winterdag op kaggel, din wer t smui en kon je t op brandbloar of n aandere kwetsuur aanbrengen."

Nu het najaar voor de deur staat is het zeker een aanrader om dit boek over de weg van een jong egeltje naar zijn winterslaap te lezen.

Slim Körte Verhoaltjes

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 27 Aug 2019 20:02:07 GMT

In mijn lessen zet ik regelmatig het handpalmverhaal in als vorm om bondig schrijven mee te oefenen. De syllabus die ik hierover maakte ging naar honderden collega`s in het vo.

Bij Uitgeverij Ambilicious verscheen eind vorig jaar een bundel met UltraKorte Verhalen waaraan ik mocht meeschrijven en later dit jaar verschijnt deel twee van 'Kort & Prachtig', waarvoor ik vier verhalen schreef en als redactielid verhalen van anderen heb geredigeerd.

Op de Dag van de Groninger Taal, in maart, mocht ik een aantal workshops verzorgen om met geïnteresseerden ook in het Gronings met handpalmverhalen aan de slag te gaan.

Bert Wijnholds van het online Groningse tijdschrift Kreuze heeft dit opgepikt en plaatste 'Slim Körte Verhoaltjes' van deelnemers aan die workshops in de afgelopen edities van zijn tijdschrift. Hij vindt dat de vorm een vast plekje verdient in het tijdschrift en experimenteert nu ook zelf met SKV. Wie het zelf eens wil proberen is van harte welkom Groningse verhaaltjes van minder dan 100 woorden op te sturen naar de redactie van Kreuze!

https://www.bertwijnholds.nl/blog/348515_slim-koerte-verhoaltjes?fbclid=IwAR3NKYkQoOTOO77h3EFfYP-taJ...

Once Upon a Time in... Hollywood

Sun, 18 Aug 2019 13:08:29 GMT

De beste film in tijden

Een exquise voorkeur is het niet, maar ik ben - en velen met mij - liefhebber van het werk van filmregisseur Quentin Tarantino. Getergd door Hollywoodse tegenslagen liet zijn laatst afgeleverde geesteskind nogal op zich wachten, dus toen Once Upon a Time in Hollywood eindelijk in première ging móest ik die film zien. Enige stressfactor: ik ben me bewust van de historische kadrering van het verhaal en, net als die arme Sharon Tate in augustus een halve eeuw geleden, ben ik 8,5e maand zwanger. Desalniettemin toog ik naar de bioscoop en ik voel sedertdien zelfs de behoefte om op de film te reflecteren, omdat veel waardevolle elementen in mijn optiek onderbelicht of zelfs onbelicht blijven in de recensies die ik her en der lees. Tarantino`s wens om bepaalde plotwendingen niet te verklappen heb ik bij het schrijven van deze reflectie voor ogen gehouden, maar daarnaast ga ik wel in op andere elementen. Wil je daar niets over lezen, dan is het handig om nu weg te klikken.

Het verhaal over een uitgerangeerde acteur en zijn beste kameraad, c.q. stuntman, vormen de spil van het verhaal. In het Los Angeles van de jaren zestig ontrolt het verhaal over de zogeheten ‘bromance’ zich en de setting is met veel liefde voor de tijd en voor het product uitgewerkt. Het straatbeeld, de muziek, de kleding, de nieuwsberichten, de drankjes en de reclames voeden het beeld van een tijdperk dat voorgoed voorbij is, al was het alleen maar vanwege de factoren waarop nu een taboe rust (op de radio wordt bijvoorbeeld getipt wat de beste manier is om mooi bruin te worden en 'ook al kun je daarbij zelfs een beetje verbranden, er is immers nog nooit iemand ziek geworden van een beetje zonnebrand'). Wat ik in sommige reacties las over losse eindjes kan ik dan ook niet beamen: alles in de film draagt bij aan de couleur locale.

Wat me aan de thematiek als eerste opvalt zijn de voortdurende spiegelingen en contrastwerking in het verhaal. Die ambiguïteit zit om te beginnen bij de hoofdpersonen. Het personage van Brad Pitt, Cliff (vgl. cliffhanger) Booth, is een ongecompliceerde jongen die aan het front heeft gediend. Met die ervaring als veteraan gaat een aantal evidente eigenschappen gepaard: soberheid, onvoorwaardelijke loyaliteit ten aanzien van vrienden en een rabiate overlevingsdrang. Booth is beslist easy going (althans: dat is wat wij als kijker te zien krijgen, maar bij een overlever die zich werkgerelateerd dan weer in de ene, dan weer in de andere vermomming hult en zich daarbuiten vaak verbergt achter zijn pilotenzonnebril kun je je afvragen of deze maskers niet symbolischer zijn dan we op het eerste gezicht denken): zodra hij wordt geschoffeerd of uitgedaagd is zijn eerste reactie een ingehouden grinnikje en hooguit wat gemompel. Hij wordt echter achtervolgd door een donkere bladzijde uit zijn verleden en stelt zich om die reden, ondanks zijn goede looks, tevreden met de rol van stuntman en manusje-van-alles voor zijn beste vriend.

Hoewel hij voor de camera vaak dit beheerste type speelt, zit het korte lontje juist bij de neurotische Rick Dalton, die veel sneller op de kast zit en gebaat is bij ontzenuwende peptalk van Booth. Dalton wordt subliem neergezet door Leonardo DiCaprio. Zijn karakter heeft er vijf jaar over gedaan om naar de top te klauteren, wist zich daar tien jaar staande te houden en is nu beslist op z’n retour. Lange tijd was Dalton de hoofdpersoon in een televisieserie over een premiejager in het Wilde Westen, maar binnen een maatschappij die ruimte biedt aan onder meer de flowerpowerbeweging breekt er een era aan waarin aan zo'n serie geen behoefte meer is. Rick Dalton probeert daarop door te breken als filmster, maar wordt louter gecast als een boosaardige schim van zijn gewezen televisiekarakter. Dit stimuleert zijn faalangst en drankzucht, wat een stotterende en zwetende antiheld van hem maakt. We zien hem worstelen met de schaarse kansen die hij krijgt en zijn onvermogen hierin onfeilbaar te zijn. Zodra hij zijn zenuwen weet uit te schakelen zien we echter een perfectionist aan het werk die zich de scènes volledig weet toe te eigenen: je vergeet bijna dat het hierbij gaat om een raamvertelling; een verhaal in een verhaal. DiCaprio durft dan met zelfspot een zwetende angsthaas neer te zetten, maar op zulke momenten laat hij even zien uit welk hout hij daadwerkelijk gesneden is.
Na het maken van wat onhandige keuzes weet de acteur Dalton niet goed meer welk pad hij moet inslaan. In deze fase staat hij in contact met invloedrijke personages gespeeld door Hollywoodnestors Al Pacino en Kurt Russell, die in hun gedragingen en teksten herinneren aan films uit hun eigen begintijd als acteur. Dalton zwicht uiteindelijk voor het aanbod om, met frisse tegenzin, een aantal spaghettiwesterns op te nemen in Italië. Tarantino gaat in de beschrijving van filmtitels en ontwerpen van retro-filmposters helemaal los, wat zorgt voor een aantal van de vele komische momenten in de film.

Op enig moment vraagt Dalton aan Booth om de kapotgewaaide antenne op zijn dak te repareren. Deze scène, waarin de stuntman als een klipgeit op het dak springt en zich daarna ontdoet van zijn shirt, wordt elders omschreven als 'omgekeerd seksisme'. Het is naar mijn mening inderdaad bewegende poëzie om Pitt - 55 jaar oud en onverminderd prachtig - zijn lijf te zien etaleren, maar volgens mij schuilt ook hierin enige symboliek: Dalton weet niet welke kant het opgaat met zijn carrière en zijn innerlijke antenne is daadwerkelijk kapot. Dat hij zijn rechterhand Booth vraagt om de antenne te repareren; hem vraagt om duiding in zijn zoektocht, is vast niet lukraak gekozen. Van dergelijke symboliek loopt de film over.

Een motief vormen de vele duels in de film: de dreiging die in een western voorafgaat aan een vuurgevecht, een soort wederkerige trance die doorbroken wordt zodra één van de revolverhelden naar zijn Sam Colt grijpt, zien we in deze film veelvuldig terug. Zo'n duel is in feite een soort spiegeling waarin twee karakters hun lichaamstaal aan elkaar aanpassen. Of het nu gaat om een meisje uit de Manson Family die Booth de toegang wil versperren, een hond die wacht op het Pavlov-signaal dat aangeeft dat hij op zijn gevulde etensbak mag aanvallen (een cruciaal tongklikje van zijn baas) of een keurig gecoiffeerde bewoner van een villa in de Hollywood Hills die een indringer in hippie-uitdossing wijst op zijn misplaatste aanwezigheid: ook los van Daltons CV is de spanning van het duel voortdurend voelbaar.

Kenmerkend voor de films van Tarantino is dat hij de achterkant van schoonheid niet schuwt. De meeste regisseurs tonen als het ware enkel de waterlelie, maar Tarantino laat daarnaast zien welke onoverzichtelijke kronkels er aan de onderkant van die waterlelie in de stengels zitten. Per ongeluk toegetakelde personages, gangsters in campingoutfits en verkeerd afgehandelde deals kenden we bijvoorbeeld al uit eerder werk. In deze film zien we een prachtig decor dat opzij geschoven wordt om uitzicht te bieden op een parkeerplaats. Een ander voorbeeld is een pafferige, onophoudelijk rochelende acteur die met een zonnig gezicht een reclamespotje opneemt voor een bepaald sigarettenmerk. Villa's in Hollywood staan tegenover aftandse trailerhomes, blinkend opgepoetste auto’s contrasteren met afgeragde roestbakken, wuivend okselhaar staat tegenover gladgeschoren oksels, proper tegenover groezelig, voorspoed versus pech, enzovoort.

Tarantino wekt vaker de indruk 'iets te hebben met' voeten: Vince Vega en Mia Wallace dansen blootvoets naar de overwinning in Pulp Fiction , the Bride vecht in Kill Bill op blote voeten onder haar karakteristieke gele pak. Deze keer zijn de voeten opnieuw goed vertegenwoordigd, al manifesteert zich hierin evenzogoed een contrast: de eeltige, slecht onderhouden voeten van de meisjes in Mansons commune, waar verval en ongedierte heersen, tekenen sterk af tegen de immer in eigentijdse laarzen gestoken voeten van Sharon Tate in haar schone, goed onderhouden huis. Op het schoeisel van de beide hoofdpersonen wordt daarnaast flink ingezoomd: de cowboylaarzen van Dalton, die maar geen afscheid kan nemen van zijn rol als westernheld, naast de mocassins van Booth, die als stuntman behendig moet kunnen zijn en daarnaast conformistischer is aan de loop van het leven.

Een ander motief waarop ik stuitte is dat van de tastbare hiërarchie. Dalton heeft een fraai huis in de Hollywood Hills, maar als de succesvolle regisseur Roman Polanski het huis naast hem huurt, bevindt zich dat nog net iets hoger op de berg. Polanski aan de top, Daltons carrière die bergafwaarts gaat: het wordt hier letterlijk in beeld gebracht. Als hij als slechterik gecast wordt voor een bijrol in een pilot, moet Dalton al rokend de trap van een saloon afdalen om op ooghoogte te komen met de hoofdpersoon; de nieuwe ster – weer dat hoogteverschil en het doorbreken daarvan. Op zeker moment raakt stuntman Booth verzeild in het kamp van de Manson Family en begeeft hij zich door een haag van sekteleden naar het hoofdkwartier, waarvoor hij een trap op moet. De anderen kijken stilzwijgend toe, wat de spanning sterk voedt. Zodra hij het hoofdkwartier verlaat en de trap afdaalt, roeren de vrouwelijke sekteleden pas hun tong (en hoe!): hier zien we Orpheus bijna afdalen in de onderwereld - pas als hij omkijkt wordt de stilte doorbroken en daarna gillen de Maenaden hem toe.

Interfilmische verwijzingen zitten er in deze film zo veel dat je als kijker voortdurend op scherp staat. Aan veel van Tarantino`s filmische voorgangers wordt gerefereerd, maar hints naar films uit de sixties duiken daarnaast bij voortduring op. Maakt Booth even veelzeggend oogcontact met een liftend meisje, dan horen we uit zijn radio 'Mrs. Robinson' van Simon & Garfunkel, waardoor we onmiddellijk aan The Graduate denken – en aan de seksuele lading die daarbij hoort. Rijden Polanski en Tate in de cabrio naar een zwoel feest, dan zien we hen van achteren gefilmd - zoals in die tijd gebruikelijk (en waardoor het zelfs herinnert aan Austin Powers ). Dan zijn er nog de ettelijke citaten, reclames, gespiegelde scènes en zelfs houdingen die verwijzen naar andere films.

Een laatste spiegeling die ik wil noemen is de cast: terwijl het Leidmotief in deze film het vechten tegen de filmische ondergang lijkt te zijn, biedt de regisseur ervan niet alleen fraaie kansen aan gerenommeerde acteurs en voormalige kindsterretjes, maar betrekt hij ook veel nieuwkomers bij dit project. Wat opvalt is dat daar een aantal kinderen toe behoren van Hollywoodsterren over wie we niet meer zoveel horen. Andie MacDowell, Bruce Willis en Demi Moore waren groot in kaskrakers van de jaren negentig en nu mogen hun dochters Margaret Quallay en Rumer Willis laten zien wat ze kunnen.

Als kritiek kreeg de film onder meer dat de schitterende actrice Margot Robbie in haar rol als Sharon Tate niet iets meer tekst kreeg. Ik deel die kritische houding ten aanzien van deze benadering niet. Net als Polanski en Manson wordt Tate weinig aan het woord gelaten. Deze drie historische figuren, over wie we nagenoeg alles te weten kunnen komen uit de talloze naslagwerken over hen, worden met name aanschouwd. We bezien hen, volgen hun gedragingen even, en vullen de rest dan in met de historische kennis die we over hen hebben - op hun psyche wordt enkel indirect ingegaan. Tarantino vlindert als het ware over hen heen en laat hen daarmee historisch zo goed mogelijk in tact (uit de reacties op het verhaallijntje met Bruce Lee kunnen we overigens opmaken dat het grote risico's met zich meebrengt om historische figuren een nieuwe stem te geven). Anders dan in de fenomenale roman Het Schervengericht van A. F. Th . van der Heijden, waarin de schrijver Manson en Polanski elkaar laat ontmoeten en hij de personages zo dicht nadert dat hij op een gegeven moment zelfs redeneert vanuit de ongeboren zoon van Polanski en Tate, Paul, moeten we het in deze film doen met een afstandelijker aanpak. Van de drie beroemdheden volgen we Tate het meest en wat we over haar te weten komen spreekt boekdelen. Ze is vriendelijk, beminnelijk, belezen en deugdzaam. Te midden van een feest in de Playboy Mansion wekt ze zelfs nog een decente indruk. Wanneer Tate door het centrum van Los Angeles loopt, de stad van plastic en klatergoud, bezoekt ze gericht een antiquair voor een editie van het boek Tess of the D'Urbervilles , dat ze met veel belangstelling heeft gelezen en nu wil aanschaffen voor haar eega. Iedereen die het boek kent, ziet de parallellen in de levens van de fictieve Tess en de levende Sharon. Op de terugweg van de antiquair bezoekt ze spontaan het filmtheater dat de film vertoont waarin zijzelf een rol vertolkt (en waarin we de echte Tate aan het werk zien). Ze ging dus niet apart naar het centrum om zichzelf narcistisch te bewonderen op het witte doek, zoals ook wel gesuggereerd wordt. Haar verbaasde trots op haar met zorg voorbereide bijrolletje contrasteert met de druk die haar buurman, Rick Dalton, ervaart wanneer hij nog een bijrolletje weet te scoren in een serie of film.

Een ander punt van kritiek waarop ik wil ingaan is de manier waarop bepaalde verhoudingen worden uitgelegd. Bij aankomst op een feest waar alle beroemdheden van het moment vertegenwoordigd zijn, wordt door middel van een bijschrift aangegeven dat één van de gasten Steve McQueen is en een andere gast Jay Sebring. Hoewel dit wellicht geldt als gemakzuchtig, vind ik het juist vermakelijk controversieel dat Tarantino zich hieraan waagt. Dat deed hij bijvoorbeeld ook in Inglorious Basterds , waarin Joseph Goebbels op een curieuze manier wordt geïntroduceerd, en het strookt bovendien met de mores van de tijd waaraan de regisseur een ode brengt middels zijn film. Als knipoog naar een tijd waarin films minder intensief met een stofkam werden bewerkt voordat ze aan het publiek werden vertoond, zien we in Once Upon a Time in Hollywood zelfs een scène waarin duidelijk zichtbaar knipjes zitten en de personages na ieder knipje uiterlijk net iets veranderd zijn (cowboyhoed op, cowboyhoed af).

Tot zover mijn reflectie op een mijns inziens meesterlijke film, die een gelaagdheid vertoont die ik in tijden niet op het doek heb aangetroffen en waarin, ondanks de 2,5 uur die de film duurt, naar mijn idee aanzienlijk minder losse eindjes zitten dan elders wordt gesuggereerd.

Katjejacht

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 12 Aug 2019 08:21:06 GMT

‘Het jachtseizoen is weer geopend’, zo omschreef een vriendin het wanneer ergens in het voorjaar haar telefoon voortdurend roodgloeiend stond door alle berichtjes van aanbidders die graag met haar op stap wilden. De mobiele telefoon is in die zin een vrij veilig en indirect middel om eventuele amoureuze interesse te laten blijken, maar eerder verliep dat baltsen natuurlijk iets explicieter.

Het Gronings heeft verschillende uitdrukkingen om aan te duiden dat dat sp ecifieke jachtseizoen weer geopend is en de meeste daarvan vind ik weinig fijnzinnig (wanneer je zegt dat iemand ‘mit t gat op loop is’ wordt de prille affectie toch wel van alle hoofsheid ontdaan). Eentje die ik persoonlijk wel heel leuk vind is ‘katjejacht’. Wanneer kinderen elkaar op het schoolplein nazitten is er sprake van katjejacht, maar wanneer dat een aantal jaren later in een andere context gebeurt kan de benaming eveneens opgaan. Je hebt er direct een beeld bij en het geeft blijk van een fraaie metafoor, in mijn optiek.

Een wel heel letterlijke variant op ‘katjejacht’ geven deze ooien, die de miauwende verschijning in hun weide met argusogen bekijken en deze met overmacht opjagen. Voor wie het zich afvraagt: de kat heeft het er heelhuids vanaf gebracht.

n Oldgeborentje

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 30 Jul 2019 13:44:52 GMT

‘Dij het al eerder leefd’, hoor je weleens zeggen over iemand die nog niet zo rijk van jaren is, maar wel de indruk wekt veel levenservaring in huis te hebben – of in ieder geval graag het vermoeden wil wekken dat te hebben. Dit is nog een redelijk neutrale aanduiding; over een peuter die bijdehand uit de hoek komt kan dit gerust gezegd worden.

Een negatieve connotatie heeft ‘olds’ of ‘oldsk’; als iemand dát is, ziet hij er oud uit voor zijn daadwerkelijke jar en, of gedraagt diegene zich ouwelijk. Complimenteus is het niet om ‘oldsk’ te worden genoemd, want dan ben je dus wat truttig, of zelfs een spreekwoordelijk oud wijf (m/v).

Toen ik in Zuid-Afrika studeerde moest ik vaak denken aan ‘oldsk’ en ‘ouwelijk’, omdat in het Afrikaans te pas en eigenlijk nooit te onpas het predicaat ‘oulik’ wordt gebruikt voor alles dat aardig is: ‘Is jy Nederlander? Dis baie oulik!’ (= ‘Ben jij een Nederlander? Wat leuk!’). Het milde weer, een fraai uitzicht, een kekke sleutelhanger, een prettig persoon… Van alles kan oulik zijn. Voor het gemak klinkt het woord voor Nederlanders een beetje als ‘o, leuk’. Toen ik daar vertelde over de negatieve lading van ‘ouwelijk’ in onze taal was dat volgens taalkundigen… ‘wonderlik’, vooral omdat het ‘aardig’ waarmee ik het vrij vertaalde in het Afrikaans juist weer een negatieve connotatie heeft: iemand gedraagt zich naar z`n aard en die aard kan best onaardig zijn, aldus Zuid-Afrikanen.

Om het niet nog verwarrender te maken hebben de Groningers dus gewoon ‘olds(k)’ voor ouwelijk. Iemand die zich wijs gedraagt voor z`n jaren kun je ook ‘n oldgeborentje’ noemen en die vertaling is niet mis te vatten: het gaat dan om iemand die aandoet alsof hij oud geboren is.

Vogels ien t Meer

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 14 Jul 2019 11:51:51 GMT

Onlangs trad een vriendin in het huwelijk (of eigenlijk traden drie bevriende stellen in het huwelijk, maar dat terzijde) die een zeer verfijnd oog heeft voor het herkennen van vogelsoorten. Op haar vrijgezellenfeest en tijdens de bruiloft werd er veelvuldig gerefereerd aan haar ornithologische onderscheidingsvermogen.

Zelf heb ik niet half zoveel kennis van vogels als zij, maar in mijn kindertijd mocht ik toch een veelheid aan vogelsoorten leren. Niet door intrinsieke motivatie, overigens, maar door een samenloop van omstandigheden.

Mijn ouders schaarden jonge koeien en paarden in, op natuurpercelen in het toen nog vrij jonge Lauwersmeergebied. Die opfokweiden waren schaars en dankzij de uitmuntende samenstelling van het voedsel ook nog razend populair: uit alle windstreken van Nederland, en zelfs uit Duitsland en België, werden jonge hengsten gebracht om een zomerlang te socialiseren in de kudde. Dagelijks moest zo'n kudde natuurlijk gecontroleerd worden en daar begon de ellende, want hoewel ik noodgedwongen mee moest en me niks mooiers kon voorstellen dan die groepen paarden op de prairie tegen dat water, werd ik iedere keer ‘onmeunig’ misselijk achterin de auto.

De gemoedelijke Simca was in de jaren tachtig ongetwijfeld hip and happening, maar uiteindelijk moest ze met haar rode lakje worden ingeruild tegen een Frans modelletje en daarin kampte ik al na drie bochten met wagenziekte. Om me af te leiden van die vermaledijde misselijkheid, mikten mijn ouders met enige regelmaat de vogelwaaier naar de achterbank. Kees Kervels' Handige Wandelwaaier Vogels, om specifieker te zijn, waarin een keur aan weidevogels geïllustreerd werd opgesomd. Er huisden nogal wat lepelaars, scholeksters en grutto's in het Lauwersmeer, zo leerde ik.

Het toeval wil dat datzelfde Lauwersmeer nu voelt als mijn 'verlengde achtertuin', daar mijn goudbekrulde thuisgenoot een akkerbouwbedrijf runt dat eraan grenst. De grond waarop de kazerne gebouwd werd hoorde eens bij die boerderij, en er zijn percelen bij die liggen naast de voormalige opfokweiden - in die zin is mijn thuisgenoot met zijn vroegere buurmeisje onder de pannen, volgens zijn vergezochte redenering.

Weidevogels hebben we dan niet veel op het erf, maar verder wemelt het hier van de gesnavelde vrienden (Gevederde Vrienden durf ik niet te schrijven, het lugubere verhaal van Jan Wolkers indachtig...). Hoe die in het Gronings genoemd worden zal van streek tot streek wat verschillen. Hier hebben we zwaluwen (swaalfkes), valken (vaalkjes), waterhoentjes (wotterpiekjes), eendjes (aindjes) en meer. Toen begin jaren negentig een project aanving met meerkoeten in het Lauwersmeer en daarover een telefonisch gesprek werd gevoerd, speelde de vertaalslag van Gronings naar Nederlands de gesprekspartners even parten en hoorden wij tot onze grote hilariteit dat er meer ‘wotterkloeten’ in het Lauwersmeer zouden komen. In Kees Kervels’ Handige Wandelwaaier Vogels was die soort jammerlijk onvindbaar.

Trefzekere uitdrukkingen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 05 Jul 2019 17:18:21 GMT

Groningers zijn economische sprekers, zo luidt het vooroordeel. Als je niets belangrijks te zeggen hebt, kun je je beter stilhouden. Iemand die toch graag veel praat wordt verweten te ‘rabbeln’, of erger. Op het platteland-Groningse lyceum waar ik lange tijd werkzaam was, werkte eveneens een westerling die voor dag en dauw al voortdurend verbaal communiceerde. Een aantal leden van de harde werknemerskern, opgegroeid in de regio, oordeelde dat hij – in weinig fijnzinnige bewoording – ‘bek ien schieterij’ had.

Vorige week moest ik daar even weer aan denken, toen ik met vriendinnen de voorstelling De Poolse Bruid van het NNT bezocht: in de dagelijkse omgang is de Groningse boer in dat stuk uiterst summier in zijn bewoordingen, terwijl de Poolse dame – die zich verwondert over de tenenkrommend harde g-klanken in het Nederlands – het liefst veel praat.

Wanneer het dan voor Groningers zaak is (of: zou zijn) zo weinig te spreken, moet wát er gezegd wordt doeltreffend zijn. Daarvan zijn legio voorbeelden te verzinnen. Niet zelden zijn die, zoals de zojuist gegeven illustratie, ‘zo roeg as taauw’. Zodra het eten je niet smaakt kun je bijvoorbeeld zeggen: ‘t smoakt mie nait’, ‘t smoakt naargens noar’ of, als het taai voedsel betreft: ‘ik kaauw der koegels van’. Een kennis is niet dol op boterkoek en toen hem die traktatie tijdens een visite echter werd aangeboden, zei hij: ‘doar kin je mie wel mit tegen kont aan gooien’… Ehm… Nu ja, subtiel is het allerminst, maar duidelijk zeker wel!

Foto: Marjolein van der Burg

Eerd- of oard-?

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 08 Jun 2019 18:57:12 GMT

Tijdens een gesprek in het radioprogramma Plat op Eén kwam het opnieuw ter sprake: het verschil tussen oard en eerd. Siemon Reker en Eline Brontsema deden er in het verleden al eens onderzoek naar en wat bleek? Door de provincie heen worden aardbevingen afwisselend aangeduid als oardbevens en als eerdbevens. Bekende Groningse publicisten zijn niet eenduidig in hun voorkeuren: Eltje Doddema repte in zijn Kopschraberijen over Oardbevens en in 2013 nam RTV Noord in de zoektocht naar Het Leukste Dorp Van Groningen het simuleren van een sterke oardbeven mee, terwijl Henk Scholte op het ter ziele gegane Groningse platform Webloug schreef over eerdbevens & meziek en ook Bert ‘Kreuze’ Wijnholds blogt over eerdbevens. Laten we het er maar op houden dat het allebei kan, anders zou er niet zo`n verdeeldheid zijn.

Persoonlijk behoor ik tot het kamp dat eerdbeven op een spandoek zou zetten. Waarom het voor mij onomstotelijk vaststaat dat het eerdbeven moet zijn? Wel, een aardbei heet immers een eerd(je)bij en een aardappel een eerabbel en in die lezing wordt aarde letterlijk gebruikt. In het Buuswoordenbouk wordt eerde als vertaling voor (planeet) aarde gebruikt.

Iemand heeft daarnaast weliswaar een aard/ oard en is aardig/oardeg, maar daar betreft het de aard van mensen (dan wel van 'het beestje') en dus niet letterlijk de aarde.

Net als in het Nederlands de Statenbijbel bij de vorming van de standaardtaal een leidraad vormde, vind ik de Grunneger Biebel een toonbeeld van weloverwogen taalgebruik. In zowel Biebel als Kinderbiebel staat eerde als vertaling van aarde. Uit Biebel: Genesis 1: 1 ‘In t begun het God hemel en eerde schoapen. 2 Eerde was onlaand en t duustern lag over oervloud en gaist van God zweefde over t wotter.’

Tot zover mijn overtuiging. Het maakt weliswaar niet uit of je oardbevens zegt of eerdbevens. Wat wel uitmaakt is dat we het noodgedwongen zo vaak over dit fenomeen moeten hebben. Is het niet vanwege een fikse klap bij Westerwijtwerd die ruim 3000 schademeldingen en nog veel meer stress oplevert, dan is het wel vanwege een hautain optreden van een uit de Kamer gewerkte politicus op Radio 1, of om het onlangs onthulde monument voor onterecht beschimpte anti-aardgaswinningsstrijder van het eerste uur - Meent van der Sluis, dan wel omdat via slinkse wegen toch geprobeerd wordt gas te winnen bij Grijpskerk met alle risico`s die daaraan kleven. Het liefst zouden we zien dat het woord niet zo belangrijk was in onze contreien...

Foto: een gestutte boerderij in Midden-Groningen, IN

Knizzel

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 08 Jun 2019 18:51:21 GMT

Tijdens de barbecue kauwt ze met lange tanden op iets, om het daarna in een servet uit te spuwen. ‘Iew, echt ranzig, er zit een hard stukje in het vlees!’ Ze gooit de servet in een vuurkorf die binnen vijf minuten na aanvang van de barbecue qua odeur iedere zweem van parfum heeft overschaduwd. ‘Ah, een knizzel!’, roepen een paar aanwezigen in koor.

Ze trekt vouwen in haar neus, want wat is een knizzel? Zo`n stukje kraakbeen in het vlees dat je eet en waar het Gronings zo`n treffende benaming voor heeft, dat is een knizzel. Daar moet zij, Utrechtse, om lachen. ‘Knizzel? Serieus? Jongens, dat lijkt wel een woord uit een raptekst van Snoop Dogg!’ Daar had ik nog nooit bij stilgestaan, maar inderdaad rapt hij op enig moment ‘Fo shizzle my nizzle’, en meer frasen waarin de woorden eindigen op -izzle.

Op www.urbandictionary.com staat de volgende uitleg bij ‘izzle’:
izzle
A suffix, often used by gangsters, used to cut off a word when one's brain cannot process words with greater than three syllables.
Een achtervoegsel, veelal gebezigd door gangsters, gebruikt om een woord af te kappen voor als men een brein heeft dat geen woorden met meer dan drie lettergrepen kan verwerken… Wat een opbeurende definitie!

Naar mijn idee heeft het meer te maken met de gewoonte van rappers (zoals in dit geval Snoop Dogg) om woorden dusdanig te verbuigen dat ze door de censuur komen: in puriteins Amerika gebeuren er weliswaar gekke dingen, maar het is niet de bedoeling dat je daar op televisie over praat of in liedjes over zingt. Flauwe metaforen en woordverbuigingen in songteksten zijn het gevolg. Onze knizzel (of knars, zoals ze elders zeggen) heeft daar alleen niet veel mee van doen.

https://www.youtube.com/watch?v=M9Bf_vmfiwA

Stilte

Wed, 22 May 2019 21:03:12 GMT

Een gezellige verjaardagsvisite

Ze had een hekel aan stilte, zei ze, en zou gillend gek worden op zo'n boerderij. Op de ruimte wonen was niets voor haar. Het dorp waarin zij woonde was ook niet bepaald een metropool en verkeerde tijdens kantooruren in een diepe rust, maar dit lieten we even buiten beschouwing. Dat ze niet van stilte hield was evident; aan iedere poging tot een gesprek tijdens de verjaardagsvisite nam ze immers op dominante wijze deel - tot ergernis van haar schoondochter.

En dan dat vreselijke Gronings van die boeren waar ze woonde, ging ze verder, even voorbijgaand aan het feit dat juist de agrariërs uit die omgeving veelal elders uitgekochte import betrof, dat vond ze tenenkrommend. Haar schoondochter siste, met het schaamrood op de kaken, dat ze zich een beetje moest inhouden. 'Ing doet ja iets met Gronings, dat weet u ja wel!', viel haar zoon zijn geliefde bij.

Ze murmelde iets en ging over op een ander onderwerp: de koffie, die haar schoondochter altijd veel te sterk zette. Aan mij vroeg ze, met een samenzweerderige blik: 'Wil jij me eem de suiker aanlangen? Ik kan niet best om die andere mensen toe en jij hebt langere arms als ik.'

Schoem & de Provinciale schrijfwedstrijd

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 27 Apr 2019 21:24:04 GMT

De proloog van het relaas over een groep hemelbestormende 'kwoaie jongkerels'.

Gisteren was de prijsuitreiking van de Pervinzioale Schriefwedstried. Voor het eerst in tijden schreef ik met plezier een Gronings verhaal en de jury waardeerde dat met de vierde prijs in de categorie proza. Harry Niehof speelde fijne intermezzi en de voordrachten van de andere prijswinnaars waren fraai. Een vertutepuut, een bos bloemen en een bonnetje rijker kon er Koningsdag gevierd worden. Stichting 't Grunneger Bouk en Henk Scholte: bedankt!

Het verhaal in kwestie gaat trouwens over een groepje hemelbestormende 'angry young men', in het Gronings 'kwoaie jongkerels', die hun brood verdienen in de visserij. Daar het verhaal zichzelf schreef en vervolgen daarop niet konden uitblijven, liggen er na een paar dagen inmiddels ruim tien hoofdstukken en is er inspiratie voor meer.

Proloog van Schoem :

'Wiend roasde hom grèl om oren. Zól dit nog wel goud komen? Golven slougen tegen kotter, dij bie dizze störm mor haile lutjek leek. Kaptain waas goud deurstoomd: ien ainmoal van hoaven ien Lauwersoog deur noar eefkes onder de Sylt. Zo gaauw as zai t Westgat deur waren, mòs hai aaltied eefkes sloeken. Dikkere golven van Noordzee speulden mit heur schipke en bezörgden Hades geregeld n flint op moag.

Zien pa voarde normoal ook, mor dij haar t ien rug. Dokter ien t zaikenhoes zee hai kon mor beter aanswat zuiken om zien stoet mit te verdainen, mor Hades wis t hail wel: pa waas mit zien schipke vergruid en wer stokongelukkeg van t leven op t laand. n Beetje aal doagen bie zien zoezende moe op stoul zitten, zeker? Dokters ien t zaikenhoes zeden ook je konden beter mor nait smoken, mor Hades dampte ja n pakje n dag vot en mankeerde hom niks.'

Foto: Pjotr Wiese

Groningse hardloopapp meteen na lancering uit de handel genomen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 01 Apr 2019 19:13:26 GMT

Sportievelingen voelen zich 'uitgeveterd'

Het leek een gat in de markt: een hardloopapp in de streektaal, die flegmatieke Groningers ertoe moest bewegen te gaan joggen. Vanmiddag bleek meteen na de lancering van de app echter dat deze schijnbare niche in de buitensportbranche wellicht toch niet zo lucratief zal zijn.

Aan de muziek heeft het niet gelegen, maar de motiverend bedoelde teksten die de voice-overs in onversneden Gronings voor de app hadden ingesproken en -gescandeerd vielen niet bij iedere tester in goede aarde. Kreten als ‘Deurgoan, swienduvel!’, ‘Nait soezen mor broezen!’, ‘t luie swait deroet en gaauw n beetje!’ en ‘Aine poot veur d’aander, mor weer!’ leken de sporters niet te kunnen bekoren. ‘Jammah Tammah? Dat lijkt me geen Gronings’, reageerde een teleurgestelde hardloopfanaat, die koud terug was van de Monnikenloop op Schier.

Hoewel het Groningse landschap zich dus bijzonder goed leent voor een rondje draven, is het maar de vraag of dat ook geldt voor de auditieve sportondersteuning. Ondernemer Ben Jansen reageert sportief: ‘Ik kom uit een weerbare familie en geloof in nieuwe mogelijkheden en kansen. Toen mijn oom Ben uit Canada na de zomerspelen van 1988 in Seoul door een nauwelijks noemenswaardig akkefietje enigszins van zijn sokkel viel, heeft hij zich herpakt en is een nieuwe carrière begonnen als promotor van een sportdrankje. Je weet dus nooit hoe het koekje kruimelt.’

(G)runnen: de nieuwe app voor sportieve Groningers

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 29 Mar 2019 18:21:31 GMT

Het buitensportseizoen komt er weer aan! Wie graag lekker bezig is in de buitenlucht kan z`n hart ophalen, want de lente nodigt zeker uit tot een rondje wandelen of fietsen.

De afgelopen jaren is het buitensporten in populariteit gestegen. Bootcampgroepjes, wielrenclubs en hardloopteams schoten als paddenstoelen uit de grond. Het hardlopen met behulp van een app is daarbij sterk toegenomen. Sportievelingen volgen een bepaald hardloopschema en laten zich daarbij vanaf hun smartphone influisteren door bijvoorbeeld de Vlaamse Evy Gruyaert, die tips over verantwoord sporten afwisselt met stimulerende muziek.

Het bedrijf ProSports in Veendam borduurt voort op de populariteit van digitale sportbegeleiding, met de introductie van een eigen app: (G)runnen. ‘We proberen Groningers te motiveren de hardloopschoenen aan te trekken met deze app in hun eigen taal’, aldus woordvoerder Ben Jansen. Jansen denkt dat de drempel om te gaan sporten lager wordt zodra de coach de taal van de omgeving spreekt. ‘We hebben BG`er Henk Scholte bereid gevonden teksten voor ons in te spreken, maar we willen de app graag uitbreiden met andere varianten van het Gronings. Momenteel zijn we nog op zoek naar een voice-over die Westerkwartiers praat.’

Enige kritiek op de app is er echter ook al. Bij de instapcursus wordt er bijvoorbeeld voornamelijk gewerkt met Engelstalige muziek. ‘We hebben de muziek van Wataans! verwerkt in Level 1, maar het is niet gelukt de actieve stukjes alleen maar te vullen met Groningse muziek. Wellicht is dat iets voor een volgende versie.’

Maandag zal de Android app worden gepresenteerd. Deze zal dan te downloaden zijn in de appstores. Op 14 april aanstaande zal de app gebruikt worden door prominente Groningers tijdens de KLM Urban Trail Groningen, die dwars door de binnenstad loopt.

Grunneger Spellingtips

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 16 Mar 2019 22:13:41 GMT

Vandaag was de Dag van de Groninger Taal. In de aanloop naar deze dag, waarop ik met Annemiek Wassenaar twee workshops creatief schrijven mocht geven, heb ik een aantal spellingtips Gronings uiteengezet. Hierbij een overzicht van die spellingtips.

Uitgang op -en

De eerste regel die ik in mijn Grog behandel is de uitgang op -en.
In de spellingwijzer staat het als volgt:
“De uitgang –en wordt geschreven als
• Uitgang van werkwoorden: sloapen, schrieven, housten.
• Als meervoudsuitgang van zelfstandige naamwoorden: katten, baisten, bonen
• Als uitgang van stoffelijke bijvoeglijke naamwoorden: holten, golden, ketoenen

Uitzondering:
Woorden die in het Nederlands eindigen op –elen en –eren, worden in het Gronings als –eln en –ern geschreven: wandeln, scheuveln, vergoadern, luustern, zulvern.”

Anders dan veelvuldig op social media en daarbuiten gepraktiseerd wordt, krijgt een Gronings werkwoord dus geen apostrof (voorbeeld: poar neem`n). Net zoals een Hagenees niet schrijft dat hij gaat fietsûh, schrijft een Groninger dus niet dat hij gaat fiets`n. Die trema hoeven we niet te schrijven, we schrijven gewoon -en.

Ook werkwoorden die weliswaar klinken als uitgaande op -pm, krijgen gewoon -en. Lopen dus en niet loopm.

Tot slot krijgt het meervoud van een zelfstandig naamwoord ook gewoon -en, zelfs als je die uitgang niet hoort. Mensen die Grunn schrijven hebben het als het ware over één Groning, mensen die daarentegen schriftelijk reppen over Grunnen hebben de juiste spelling te pakken: die van Groningen.

n, k, t - zonder apostrof

In het Nederlands kennen we de woorden ik, het en een. Kort en we die woorden af, wat in de spreektaal gebruikelijk is, dan spellen we dat principe als respectievelijk `k, `t en `n. Dit doen we, omdat het Nederlands als regel heeft om een apostrof te plaatsen op de plek waar deletie optreedt. Op dezelfde manier spellen we in het Nederlands `s avonds als `s avonds: het komt van des avonds, de letters d en e zijn weggevallen en voor die twee letters in de plaats komt de apostrof.

In het Gronings kennen we die toepassing met de apostrof niet. Eigenlijk best logisch, want we hebben daarin niet het woord het, maar enkel t – dat spellen we dus ook zo.

En wat dat `s avonds betreft: in het Gronings schrijven we dat aaneen en eveneens zonder apostrof: soavends.

Werkwoordspelling

Bij het spellen van werkwoorden worden de werkwoordspellingregels van het Nederlands aangehouden.
Dat houdt in dat in de tegenwoordige tijd de stam+t-regel geldt (waarbij het feitelijk niet gaat om stam+t, maar in het Nederlands vaak om ik-vorm+t).

In het Gronings maakt het tegenwoordig niet uit of je zegt dat hij moakt of dat hij ròpt - het gaat om die t aan het einde. Gelukkig gaat dit deel van het spellingverhaal vaak goed.

In de verleden tijd worden zwakke werkwoorden vervoegd middels het `t ex-kofschip-beginsel. Daar gaat het regelmatig fout.

Even kwijt hoe het ook alweer zat met die twee regeltjes? Op Youtube staan goede tutorials (waaronder twee gênant matig gemonteerde filmpjes van mij) waarin je het in minder dan tien minuten uitgelegd krijgt.

Weinig ng

Uit het Groningse woord voor Groningen, Grunnen, blijkt het al wel: het Gronings heeft weinig met de ng-klank.

Kortere woorden als ring, tang en wang eindigen op de ng-klank die we ook in het Nederlands kennen (al wordt de a-klank in de beide laatste gevallen langer). In langere woorden waar de ng-klank in het Nederlands voorafgegaan wordt door minimaal één lettergreep, is dit anders. Koning wordt keuneg (of keunek of keunenk), Groningen wordt Grunnen en opmerking wordt opmaarken.

In het moderne, gesproken Gronings horen we de ng-klank steeds vaker (mijn hele jeugd en door de hele provincie hoorde ik in het kader van mijn hobby`s taikening en priesoetrieking ipv taiken en priesoetlangen, of puristen dat nu leuk vinden of niet). Toch: zeker in het geschreven Gronings is het fraai om de richtlijnen te volgen.

Op veel plaatsen waar het Nederlands een aa-klank kent, kent het Gronings de oa-klank. Klaar – kloar/ maak – moak/ taal – to al/ naar – noar (maar: aardappel – eerabbel, aankleden - aanklaiden).

De lengte van een klank kan betekenisverschil verraden. Een ‘bol’ (met die o uit ‘bok’) is een stier en een ‘boal’ een baal (hooi, kuil of stro). Door het verschil in lengte tussen die twee klinkers is het verschil hoorbaar. Dat het hier duidelijk een glijdende schaalt betreft, geeft het voegwoord maar aan: de één zegt mor, de ander moar – en beide vormen zijn opgenomen in het zakwoordenboek van Reker.

De Drenten schrijven niet oa, maar ao. Geheel onverklaarbaar is dat niet, want de manier waarop zij de klank uitspreken is veel ‘lichter’ dan onze manier: hun taovel neigt iets meer naar de a-klank, onze toavel iets meer naar de o-klank (even afhankelijk van waar in het taalgebied je peilt).

Assimilatie

Net als in het Nederlands, kent het Gronings zogeh eten assimilatie van klanken. Feitelijk houdt dit in dat letters die je wel schrijft, anders kunnen klinken door de combinatie van letters in een woord. In het Nederlands is het woord zakdoek een mooi voorbeeld: bijna niemand lukt het om in een aanvaardbaar tempo (en zonder verlies van speeksel, dan wel beugel of kunstgebit) zak en doek te zeggen, met twee keer een scherpe k. Veel mensen hoor ik zelfs zaddoek of saddoek zeggen. Dat neemt niet weg dat we zakdoek schrijven (in het Gronings hebben we dat probleem niet, dankzij de buusdouk).

In het Gronings is bijvoorbeeld het woord aargenswoar (ergens) op papier heel anders dan in uitspraak (fonetisch iets als aangswoor). De afspraken zijn echter helder: laat je niet afleiden door de assimilatie en spel zoals voorgesteld.

In sommige gevallen lijkt er desalniettemin een knieval te zijn gemaakt voor fonetisch gemak. Bij de Franse leenwoorden allozie (horloge) en plietsie (politie), bijvoorbeeld. Die woorden kan ik persoonlijk nauwelijks met droge ogen opschrijven.

ai & aai

Heel exotisch, in vergelijking met het Nederlands: het Gronings kent de klanken (al dan geen diftongen, daarover verschillen de inzichten) ai en aai. In bain, raif en gain de kortere klank en in traain, maaid en klaain de langer gerekte vorm.

De uitspraak is in de loop der jaren veranderd. Wanneer je Martina ‘Laiverd kom weer bie mie’ hoort zingen (1960), is dit duidelijk hoorbaar die ai-klank. https://www.youtube.com/watch?v=v1OFWDeSBR4 Hedendaagse Groningse nachtegaal Wia Buze houdt deze klank er ook keurig in ’t Laifste bin k bie die, mien laiverd’. https://www.youtube.com/watch?v=db0tBsoN1pg

Bij veel Groningers neigt de klank inmiddels echter veel meer naar de oi en wordt dientengevolge zo geschreven (‘Wat ja loif’), terwijl die ai-spelling de afspraak blijft.

De tweede verandering: in de uitspraak is er niet altijd veel verschil te horen tussen de klanken ai en aai. Bij Ede Staal vertrekt er een ‘traain’ https://www.youtube.com/watch?v=pYUHhSaT8-M en heden ten dage is een hoorbare 'troin' gewoner.

Achtervoegsels

De achtervoegsels verschillen in de Groningse spelling van die van de Nederlandse spelling. Veel Nederlandse woorden gaan bijvoorbeeld uit op het suffix ( = achtervo egsel) -ig: gelukkig, knorrig, wisselvallig. Die i wordt dan als een sjwa/ onbeklemtoonde e uitgesproken: die klinkt ongeveer als een uh. In het Gronings wordt op die plek geen i genoteerd, maar een e: bliedeg, gramniedeg en poesteg. Bij woorden die bij de Nederlandse spelling uitgaan op -elig (wiebelig, kriebelig), kent het Gronings -elg (doezelg) en bij woorden die in de Nederlandse spelling uitgaan op -erig, kent het Gronings -erg (kieperg).

Ö
In het Nederlands is de ö zoals in ‘löss' zeldzaam, maar in het Gronings komt die klank veel voor. In woorden als ‘störm’ en ‘röt’ bijvoorbeeld, waar het Nederlands een o kent. Het Gronings is daarmee tamelijk exotisch, want naast de o in bok en de o in hok, die verschillend worden gerealiseerd, is er dus ook nog die Nedersaksische ö.

De Bosklopperrrr Bokaal: de 'Groscars'!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 27 Feb 2019 21:55:49 GMT

Die Gradus Bosklopper heeft met zijn zoektocht naar authentiek Groningse muziek in de Veenkoloniën wel wat ontketend, zeg... Een avond vol vaklui op en rond het podium, loepzuiver gezongen nummers van artiesten met veel humor en tot slot ontroering vanwege bepaalde Groningse sterren die als vanouds stonden te schitteren na een ongewenste pauze.

Plaatsvervangend trots ben ik op het niveau bij deze 'Groscars' (Grunneger Oscars - citaat van collega-jurylid)! Geen wonder dat Bosklopper-groupie Bert Hadders die K. ter Laan binnenkort in ontvangst mag nemen. Dat er aan de jurytafel tot vlak voor de show gekibbeld werd over de winnaar van de bokaal mag de pret niet drukken. Alle genomineerden gefeliciteerd met deze nuvere laidjes :D https://www.rtvnoord.nl/media/66368/Nulviefteg-wint-Bosklopper-Bokaal-met-t-Leed-is-leden

Blomkes ien toen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 27 Feb 2019 21:27:13 GMT

Over stinzenplanten, börgbloumkes, menistenwitjes, krookjes & noakende wiefkes

We hoeven er niets voor te doen en toch leeft onze tuin ineens helemaal op. Na deze uitzonderlijk korte winter staan de krokus en het sneeuwklokje te schitteren in de vroege lentezon.

In het Gronings noemen wij de krokus een krookje, terwijl het snijklokje een zeer extravagant equivalent heeft: een menistenwitje of zelfs n noakend wiefke! De gedateerde naam van zo'n dappere eerste bloem die het aandurft om aan de koude grond te ontspruiten is (winter)lieder. Ten onrechte wordt dat soms geïnterpreteerd als 'inluider'. Een lieder is echter een stumper: een bloempje dat de winter moet lijden is niet te benijden, kortom.

Vroegbloeiers als sneeuwklokje en krokus worden ook wel stinzenplanten genoemd, omdat ze vroeger vooral opdoken in de regaal aandoende tuinen voor de statige steenhuizen - in het Fries werd zo'n steenhuis stins genoemd. In het Gronings spreken we om diezelfde reden van börgblo(u)mkes.

Tegenwoordig hoef je niet meer naar een borg om vroegbloeiers te bewonderen, al brengen verschillende borgen, en bijvoorbeeld ook Domies Toen in Pieterburen, een fleurige expositie.

Schaduwkust: over de ruige geschiedenis van de polder waarin ik woon

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 28 Dec 2018 10:48:42 GMT

Aan het einde van het jaar duiken regelmatig lijstjes op, die de illusie voeden dat het leven overzichtelijk en te ordenen is. Die illusie koester ik persoonlijk niet. Een lijstje van de boeken die ik dit jaar luisterde en las hield ik desalniettemin bij. Het waren er zestig en één ervan licht ik bij dezen uit. Het betreft een historisch vierluik dat zich afspeelt tegen de noordgrens van Groningen en dat verscheen in 2018.

Het Nederlandstalige boek Schaduwkust volgt vier generaties van de familie Sijpkens, die lange tijd verbleven in een boerderij bij Hornhuizen. Via aantekeningen en logboeken van tijdgenoten ontstaat een beeld van het leven aan de grillige Waddenkust. Ondergelopen polders, arbeidershuisjes die vanwege de ziltwaterspecie niet stevig in elkaar zitten, loodzware landaanwinnig, verkaveling, politieke tegenspoed en broedersterfte: er blijft de familie en hun plaats- en tijdgenoten weinig bespaard.

Via dergelijke tumultueuze ontwikkelingen volg je als lezer de historische weg van de grote boerenplaatsen met de bedrijven die in elkaar steken als Middeleeuwse hoven (werk en leven gecentreerd, gesitueerd rond een stevig bouwwerk en met wederzijdse diensten die gebaseerd zijn op een strikte hiërarchie) tot de sterk gemechaniseerde en schaalvergote bedrijven van nu. Het menselijke element dat tegen deze achtergrond is toegevoegd maakt het boek plezierig leesbaar. De protagonisten in het boek omarmen de vooruitgang, maar worden er in hun voortbestaan als boeren eveneens de dupe van.

De schrijfster weet waarover ze het heeft: Ineke Noordhoff is journalist, econoom en landschapshistorica en werkzaam als redacteur bij Noorderbreedte. Aan oog voor het landschap ontbreekt het in haar boek dan ook niet. Qua thematiek, dosering van historische kaders en het menselijk handelen daarbinnen, roept Schaduwkust de vergelijking op met Frank Westermans De Graanrepubliek (1999) en Mathijs Deens De Wadden (2013).

Voor mij als polderbewoner is dit boek een must; de plek waar ik woon wordt er uitvoerig in beschreven. De bevriende buurvrouw van wie ik het boek kreeg ben ik er heel dankbaar voor. Een prangend puntje van aandacht is wat mij betreft een uitspraak tegen het einde van het boek, wanneer het gaat om een gepland theehuisje op de dijk achter de Westpolder. Op één met naam genoemde polderbewoner na is iedereen stellig tegen, aldus Noordhoff. Mijn goudbekrulde thuisgenoot en mij is echter nooit naar onze mening gevraagd en poldermodellistisch als wij zijn, zou onze boerderij voor hetzelfde geld Klein Zwitserland kunnen heten ;)

Titel: Schaduwkust. Vier generaties hertekenen de rand van de Waddenzee

Auteur: Ineke Noordhoff

Uitgever: Atlas Contact

Kovvie mit Kouke

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 24 Dec 2018 21:39:36 GMT

Opnieuw een bespreking van een in 2018 verschenen boek

Daar de kortste dag geweest is, maar het toch nog wel even donker en ‘onnuur’ zal blijven, hierbij opnieuw een bespreking van een Gronings boek dat in het afgelopen jaar verscheen. Het betreft ‘Kovvie mit Kouke’ van Jan Uil, de Oost-Groningse veelschrijver op leeftijd die met dit werk zijn laatste verhalen bundelde over zijn protagonisten Appie en Geeske Stainhoes.

Bert Uil mocht ik ontmoeten tijdens de uitzending die De Noordmannen van RTV Noord, Erik Hulsegge en Wiebe Klijnstra, dit jaar wijdden aan de Streektaalmaand in maart. Bert Uil mocht er voor de radio voordragen uit eigen werk en ik ook. Uil legde uit dat het schrijven hem gemakkelijk afgaat; zijn inspiratie vindt hij eenvoudig in wat er om hem heen gebeurt. In het nawoord van dit bij Het Nieuwe Kanaal verschenen boek geeft de schrijver aan dat hij zo`n 250(!) verhalen geschreven heeft en dat Appie en Geeske onderhand ongeveer familie van hem geworden zijn. Het Huis van de Groninger Cultuur heeft de totstandkoming van het boek financieel gesteund en ook wat dat betreft is dit een afscheid: met ingang van 2019 steunt het Centrum geen boekuitgaven meer en het is dus maar de vraag hoeveel Gronings er vanaf heden nog in druk zal verschijnen…

De verhaaltjes in dit boek zijn goed te bevatten, ook voor wie het Gronings niet heel goed machtig is. Aan het expres bezigen van Groningse archaïsmen, om maar ‘ultragronings’ over te komen, doet Bert Uil niet. Lang zijn de verhalen evenmin; een stukje voor het slapengaan zou iedere lezende Groninger aan moeten kunnen.

Thematisch zijn de stukjes regelmatig licht van toon, of een zwaar onderwerp wordt er lichtvoetig in uitgewerkt. Meestal lijken ze eropuit te zijn een gniffel aan de lezer te ontlokken, zoals wanneer Appie gevraagd wordt voor Sinterklaas te spelen, `s avonds op visite een jochie treft dat hij `s middags in zijn rol van goedheiligman op schoot gehad heeft, meteen door de mand lijkt te vallen en dan door kinderlijke naïviteit gered wordt. Enige aan slapstick grenzende burgerlijkheden bevat het boek eveneens, zoals wanneer de nieuwe buren – een jong stel bestaande uit een hippe man en een aantrekkelijke vrouw – nudist blijken te zijn en Appie en Geeske daar duidelijk ongemakkelijk van worden.

René Paas schreef overigens het voorwoord van deze bundel en verkeert daarmee in goed gezelschap: Hans Alders en Max van den Berg gingen hem voor.

Voor wie zich ontspannen de winter door wil lezen is Kovvie mit Kouke een geschikt boek.

Titel: Kovvie mit Kouke

Auteur: Bert Uil

Uitgeverij: Het Nieuwe Kanaal

TIGGELJONG

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 22 Dec 2018 08:17:10 GMT

De kortste dag is geweest! Toch zullen er nog wel wat donkere dagen volgen. Juist in deze tijd van het jaar is het daarom wellicht goed om wat boeken onder de aandacht te brengen die mijns inziens behoren tot Groningse aanraders. Het afgelopen jaar verschenen er nogal wat en één daarvan is het door Noordproof uitgegeven boek 'Tiggeljong. Het verhaal van Yp, de steenfabrieksarbeider’.

Yp verhaalt over een fictieve, uit verschillende verhalen geconstrueerde jongen die opgroeit in een arm arbeidersgezin van even na de grondwetsherziening van Thorbecke. Het verhaal vangt aan in 1860: het jaar dat Max Havelaar uitkwam. Niet toevallig betrof die klassieker een aanklacht tegen intermenselijke ongelijkheid, zij het op een ander vlak. Zonder veel politieke details schetst Bos een beeld van de harde omstandigheden waarin de arbeiders rond de steenfabrieken bij Onderdendam verkeerden. Zwaar fysiek werk, lange werkdagen, slechte hygiëne, gebrek aan benul aangaande anticonceptie en de gêne van het (door velen tevergeefs) vragen om financiële steun eisten hun tol.

In korte hoofdstukjes die lijken te zijn afgestemd op de hedendaagse leesbehoefte ontvouwt dit coherente verhaal zich. Waar streektaalschrijvers soms in verzanden; een diaspora aan karakters en loze verhaallijntjes nog voor het verhaal op stoom komt, komt in Tiggeljong niet voor. Even lijkt het daarop, maar na een vijfde van het boek zijn de verhoudingen helder, de karakters uitgesponnen en komt de vaart erin.

De hoofdpersoon, Yp, mag van geluk spreken dat hij gezegend is met een sterk fysiek, een helder verstand en een wilskracht om op Bordewijksiaanse wijze te klimmen op de maatschappelijke ladder. Zoals Suzanna Jansen haar arme personages in Het Pauperparadijs laat zeggen: ‘Wij zijn niet dom, alleen maar arm.’ Yp is een handige jongen die 37 steensoorten weet te herkennen, kritisch kijkt naar het arbeidsproces en in geval van crisis moeiteloos uitwijkt naar een andere nering in een andere omgeving, zoals vleeshouwen. Een vroege socialist op de barricaden is hij niet, maar een voorloper en iemand die weigert om zich neer te leggen bij zijn schijnbaar uitzichtloze bestaan zeker wel. Zijn rechtvaardigheidsgevoel maakt hem tot een nobele held: de aanleidingen om van het rechte pak te raken zijn er te over, maar Yp houdt zich verre van lichtekooien en knokvolk. Middels een romance, die op voorspelbare wijze uitmondt in meer en een daaropvolgend Vliegende Hollander-motief, wordt de aandacht van de lezer vastgehouden en de horizon van het verhaal verbreed.

Het boek lijkt in het ene deel beter te zijn geredigeerd dan in het andere, maar feit blijft dat het Gronings dat in dit boek gebezigd wordt vloeiend en duidelijk met veel plezier is opgeschreven. ‘Bie Sjoerd ien hoes kon n eulifant nog niks vernailen’, daar word je toch blij van?

Eén van de boeken die onder de kerstboom kunnen is wat mij betreft Tiggeljong.

Titel: Tiggeljong. Het verhaal van Yp, de steenfabrieksarbeider

Auteur: Jan Bos

Uitgeverij: Noordproof

Namijmeren over de Kinderboekenweek II: Groningse vertalingen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 24 Oct 2018 20:37:55 GMT

Er gaat niets boven authentiek werk in de streektaal: dat vangt de ziel van de taal op de meest natuurlijke wijze, geeft een podium aan de eigen schrijvers en biedt wellicht thema`s die aansluiten bij de streek, hoezeer velen het ook verfoeien dat er in een streektaal over die bijbehorende streek geschreven wordt.

Desondanks is er ook iets voor te zeggen populaire klassiekers te vertalen naar de streektaal: de verhalen zijn ontegenzeggelijk goed, een bepaald verwachtingspatroon bij de lezer ligt er al, er is ruim voldoende budget voor sprekende illustraties (die zijn er namelijk al) en de vertaling kan gegund worden aan een populaire streektaaldeskundige. Herman Finkers werkte bijvoorbeeld aan de Twentse vertaling van Nijntje en ‘onze’ Olaf Vos mocht de derde Groningse Nijntje vertalen: na ‘Nijntje bie zee’ en ‘Opa en oma Pluus’ kon zo ‘Nijntje op fiets’ ontstaan bij uitgeverij Bornmeer.

Fré Schreiber maakte een Groningse vertaling van het immens populaire verhaal ‘Over een kleine mol die wil weten wie er op zijn kop gepoept heeft’. Het verhaaltje over de onfortuinlijke mol die te bijziend is om terstond te weten op wie hij zich moet wreken zodra er feces op zijn schedeldak belandt, is al in ettelijke talen verschenen. Op een rommelmarkt in Zuid-Afrika stuitte ik bijvoorbeeld op ‘Die storie van die molletjie wat wou weet wie op sy kop gedinges het’, niet wetend dat het vijftien jaar later nut zou kunnen hebben bij de zindelijkheidstraining van een paar ukkies 10.000 kilometer verderop. Dat Schreiber het boek ook in het Gronings wenste uit te brengen leek een plausibele keuze. Helaas meende de uitgever van het origineel dat een Groningse variant niet wenselijk was, daar het Gronings slechts een ‘spreektaal’ zou betreffen. Wellicht kan het onlangs getekende convenant nog verandering brengen in dat waanidee.

Tot slot is de Groningse ‘Kinderbiebel’ een mooi voorbeeld van een geslaagde vertaling. De illustraties van Marijke ten Cate staan als een huis en dienen bij deze kinderbijbel voor verschillende talen als uitgangspunt. Het taalgebruik is beslist doorwrocht: de Liudgerstichten droeg zorg voor de vertalingen. Net als in het Nederlands, dat tot laat in de renaissance een eclectisch geheel vormde van verschillende dialecten en dat met dank aan de Statenvertaling van 1637 meer eenheid kreeg, was en is de Groningse Bijbelvertaling van de Liudgerstichten in veel opzichten maatgevend. Het Gronings mag dan een talige quilt vormen, maar waar het gaat om de vertaling of spelling van specifieke woorden wordt nogal eens naar Biebel gegrepen. Geen wonder, want een onderzoeksteam heeft monnikenwerk verricht bij dat vertaalproject, meer dan voor welk ander Gronings boek dan ook. Kinderbiebel vinden mijn kinderen zeer aansprekend. Bij enige navraag drong het tot hen door dat de verhalen heel oud zijn. ‘Wow’, zei de vierjarige, ‘en praatten al die mensen toen al Gronings?’

https://www.youtube.com/watch?v=IR4N8Mg1bTw

Letteren

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 03 Oct 2018 07:51:43 GMT

Vanaf het moment dat ze hun eerste betekenisvolle klanken begonnen uit te slaan, heb ik geprobeerd hun spraakontwikkeling vast te leggen. Kreten werden klankreeksen, werden lettergrepen, tweelettergreepwoordjes en uiteindelijk volwaardige woorden. De stand van zaken is nu dat mijn dochters kinderlijk bijdehand uit de hoek kunnen komen.

Letters zo rangschikken op papier dat ze woorden vormen, dat is de nieuwste fascinatie. Er wordt eindeloos geoefend met de letters va n de eigen namen en met die van anderen. Tamelijk ingewikkeld, want de ene letter heeft het buikje links en het steeltje rechts, terwijl het bij de andere precies andersom is, of deze juist het buikje boven draagt.

Sommige letters zijn mooi. Vanwege de vorm, dan wel omdat de naam van een aardig iemand of grootouder ermee begint. Lelijke letters of woorden zijn er ook: de namen van onaardige verhaalpersonages zijn bijvoorbeeld afkeurenswaardig.

Bepaalde letters zijn zo mooi dat mijn kinderen er hun namen vol mee willen. Ze noemen zichzelf plotseling Anna of Twinkel. Wanneer je haast hebt en vlug het kroost wilt verzamelen kan dat tot subtiele wrijving leiden - meebuigen dan maar. ‘Dus jullie heten nu anders? Zal ik ook een andere naam nemen? Ja, hè? Wat vinden jullie van Kees?’, grapt mijn goudbekrulde thuisgenoot. De kinderen gieren het uit van het lachen. ‘Papa, dat kan toch niet! Kees!’ Hij vraagt zich af waarom Kees zo`n onmogelijke naam is. ‘Kees, dat kun je eten! Kees, dat zit in opa`s muizenval!’ is de conclusie.

Kop deur t helster

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 10 Aug 2018 22:36:20 GMT

Een harde werker met wat uurtjes over neemt binnen een vereniging de taak van secretaris op zich, maar laat het werk hopeloos opstapelen en heeft van de laatste drie vergaderingen nog geen notulen uitgewerkt. Een leerling moet er nog even flink tegenaan om de ontsierende onvoldoendes van het voorlaatste rapport weg te werken, maar blijft in plaats daarvan wazig naar zijn schermpje staren en Fortnite spelen. Een vrijgezel voor wie het solistische bestaan nog volstrekt geen gelopen race is krijgt ettelijke goedbedoelde (doch tamelijk betuttelende) adviezen, maar weigert pertinent een account op Tinder/ Happn/ e-matching.

In zo`n situatie hoor ik een Groninger nog wel eens concluderen: ‘Hai krigt kop nait recht deur t helster’. Zowel binnen als buiten het kringetje paardenmensen die ik spreek duikt deze uitdrukking op en ik vind het een heel charmante. Ten eerste: in de Van Dale is de Nederlandse variant ‘de kop door de halster krijgen’ ook opgenomen, maar in het Nederlands hoor ik het zo goed als nooit. Ten tweede: zoals in wel meer gevallen, wordt deze Groningse uitdrukking veelal in het negatieve geuit. Niet ‘kop deur t helster kriegen’, maar ‘kop nait deur t helster kriegen’. Ten derde: ‘kop der deur’ gaat terug op dezelfde betekenis.

Wanneer je als werkpaard na een dag ploegen of zwelen eindelijk van je juk (nou ja, halsbouw)bevrijd werd, was dat ongetwijfeld een zalig gevoel. Eindelijk werd het bit geruild voor het halster! In de jaren negentig was er een reclamefilmpje van een verzekeringsmaatschappij, waarin een paard zich losrukt van de hoefsmid en er, blootsvoets maar in rap temp, alleen op uittrekt. Dat filmpje onderstreept het bevrijdende halstergevoel fraai.

Iemand die maar nooit klaar is met werken en door een teveel aan taken, door studieontwijkend gedrag, lethargie of gebrek aan planning de beoogde taak niet weet te volbrengen, krijgt daarentegen het hoofd maar niet door dat vermaledijde halster en is genoodzaakt in de tredmolen te blijven voortsukkelen.

Bronnen: Van Dale en Ter Laan
Foto: het hoofd door het halster, vlak voor het figureren in een film van Steven de Jong

Lompend, stukkend, noakend

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 22 Jun 2018 16:33:26 GMT

‘Dou nait zo lompend, domt is t stukkend!’ Een zin die inmiddels typisch Gronings is. Waar het Nederlands de uitgang -end, behalve bij incidentele naamwoorden, vooral kent bij het onvoltooid deelwoord (deze werkwoordsvorm beschrijft handelingen die nog bezig zijn: ‘lopend’, ‘fietsend’, ‘fluitend’), heeft het Gronings volop bijvoeglijke naamwoorden die uitgaan op -end, w aar hun Nederlandse vertalingen dit niet hebben. Althans, niet meer. Onder invloed van flexie, naamvallen die in het Nederlands niet meer gangbaar zijn, waren die uitgangen er eerder veelvuldiger. Het Nederlandse ‘nakend’ betekent dan bijvoorbeeld wel ‘aanstaand’, maar kent daarnaast ook nog steeds de betekenis ‘bloot’.
Sommige andere Groningse woorden hebben overigens eveneens een uitgang op -ent of -end waar hun huidige Nederlandse equivalent dat niet heeft, al zijn die nogal eens streekgebonden: ‘der zit niks gain levent ien’ (‘levent’, hier een zelfstandig naamwoord, ‘dizzent’ voor ‘deze’ (aanwijzend voornaamwoord), ‘verschaaident’ (‘verscheidene’, onbepaald voornaamwoord).

Onder meer dit verschijnsel duikt op in mijn onlangs verschenen Groningstalige column in Blad. Sinds de verschijning ervan heb ik de eer iedere editie een Groningse bijdrage te mogen leveren aan deze glossy over Noord-Groningen, uitgegeven en in beheer van Fred Reiffers. Voor deze rubriek kies ik de insteek van een beproefde manier om moderne vreemde talen (aan) te leren: de tekst in het Gronings, met uitleg in hyperlink of voetnoot bij bepaalde woorden en uitdrukkingen. Deze keer schreef ik over mijn oudtante Siets, die onlangs honderd jaar oud werd en lange tijd een fervent fietser was.

Blad zie ik telkens vaker opduiken in de schappen van boekwinkels en supermarkten, maar ook op tafel in praktijken en bij bedrijven zoals RTV Noord. In de huidige editie is een interview opgenomen met Arnold Veeman en de vorige keer kwam Wia Buze aan het woord. Kortom: de redactie van Blad draagt het Gronings een warm hart toe!

Minimalistisch groeten

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 23 May 2018 14:34:22 GMT

Er kwam een auto met een paardentrailer het erf op rijden. We vielen stil en keken vol belangstelling. Niet naar de auto, niet naar de chauffeur, maar naar de trailer. Specifieker: naar het fragment van de pony; het stukje dat we boven de gesloten laadklep konden ontwaren. Vooralsnog waren het niet meer dan twee gespitste oren.

Onze families zaten samen in de paardenweiderij en de jongen en ik mochten kijken hoe de enterhengstjes, net een winter bij hun moeders vandaan, hun eerste stappen gingen zetten in de percelen die ze in het voorjaar betraden en die ze tot ver in het najaar zouden begrazen. De dieren waren aanvankelijk onwennig en onstuimig, maar na een ochtendje hardhoevig rangorde bepalen zouden ze gezworen kameraden worden en elkaar onvoorwaardelijk steunen in deze pseudoprairie – een soort diensttijd voor jonge paarden. Bij de auto`s zouden we dadelijk goed zicht hebben op het naderende spektakel en liepen we weinig kans onder de hoef te worden gelopen.

Nu stapte de chauffeur uit de auto en letten we voor eventjes niet meer alleen op het gestommel en het nerveuze gehinnik van de jonge hengst in de wagen. De man die uit de auto kwam en op ons toe liep, meneer Sipma geheten, zei iets als: ‘Goiemörgen, jonkgoud.’

Ik zei in het Gronings goedemorgen terug, maar de jongen met wie ik tot zo-even had staan praten deed iets anders. Hij zei niet iets als ‘Goiemörgen, meneer Sipmoa, hou is t mit meneer Sipmoa?’, maar stak zijn hand op, zoals hij dat zijn vader en grootvader ettelijke malen had zien doen. Eerst de rechterhand en daarna, uiteindelijk, de rechterwijsvinger. Hij riep daarbij: ‘Sip-ma!’, met een hevige beklemtoning van de laatste lettergreep. In het noorden van het land, met name in Groningen, volstaat dat als groet: het scanderen van de achternaam van degene die je een goede dag wenst, het liefst met een knikje of een opgeheven hand. Minimalistisch als we zijn, gaan we ons boven die polderwind uit niet wagen aan dweperige volzinnen.

Iets vervreemdend was in dezen wel de context: het zijn aanzienlijk vaker mannen van een zekere rijping die op deze Groningse manier groeten dan vrouwen en kinderen. Terwijl meneer Sipma op zoek ging naar een volwassene, één van de vaders die bij de ingang van de zomerweide een shagje stonden te draaien, vervolgden wij ons gesprek. ‘Wie van the A-team vind jij het leukst?’

De Groningin & de boekenweek

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 06 Mar 2018 22:13:13 GMT

Vegaweek, vrouwendag, streektaalmaand, Pi-dag, St. Patrick`s Day... Maart telt nogal wat thema`s! De Boekenweek hoort er ook bij en die barst vanaf donderdag weer los. Mede dankzij het stomme toeval dat het thema dit jaar Natuur is, mag ik her en der komen vertellen over De Groningin.

Inmiddels is mijn boek positief besproken in verschillende media, zoals Dagblad van het Noorden, RTV Noord en Hoefslag en zijn de lezersreacties gunstig. Om dit te vieren komt De Groningin deze maand in nog meer winkels te liggen en zijn Prelude en ik aan het broeden op een actie.

De komende week gaan we in volle galop langs een aantal bibliotheken en maneges en onze langgerekte boekenweek sluit ik af op zondag 18 maart in het radioprogramma De Noordmannen, met een voordracht uit eigen werk.

Hui

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 30 Dec 2017 13:06:30 GMT

Milde discussie aan de koffietafel: collega X typeert iemand als 'hui', collega Y kent het meisje over wie het gaat en kan zich niet in die benaming vinden. "Ain dij hui is, het wiend onder steert en is hailendaal oet de ket. Dit wicht is eerder wat stiekem." Zo ken ik het van vroeger ook: wanneer een jonge hond als een malle rondjes rent door de tuin noemden we dat hui. Collega X is het in die zin met haar eens: de betreffende dame is niet bovenmatig energiek, maar volgens haar juist nog steeds 'hui'. "Ain dij hui is kin haile nuver mit oogjes rollen.” Ze is dus wat aanstellerig en kan goed lonken. “Plat zegd: dij is mit kont op loop." Vult iemand aan. Andere collega's gniffelen; dat is inderdaad plat gezegd.

In dit geval bijten de twee vertalingen elkaar niet, want hui kent, zoals veel woorden en uitdrukkingen, verschillende betekenissen of connotaties en met enige coulance kun je de beide opvattingen aanmerken als twee stations op één glijdende schaal.

Binnen dialecten ligt dit proces van betekenisverandering nog wat meer op de loer dan in de standaardtaal, omdat sprekers ervan niet van jongs af aan worden ondergedompeld in de regels ervan en niet iedereen zo'n uitgebreid arsenaal aan synoniemen paraat heeft. Een woord of uitdrukking verandert dan in een andere regio of zelfs sociale groep (vereniging, werkvloer, familie) gemakkelijker (iets) van betekenis.

Betekenisverschuiving van woorden wordt in de sociolinguïstiek aangeduid met de populaire term semantic shift. Lekker makkelijk: dat is gewoon de letterlijke vertaling ervan ;)

Beusum

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 08 Dec 2017 20:53:48 GMT

Borg Beusum en haar spookachtige boerderij

Beusum (of Bewsum, variaties als deze zijn dikwijls toe te schrijven aan het effect van de vroegere zetletters) bij het huidige Vierhuizen werd voor het eerst genoemd in geschriften daterend uit 1417. Onduidelijk is of in dat geval het gehucht, één van de twee heerden, de boerderij of de borg werd bedoeld. Dat die borg er in ieder geval in de zestiende eeuw stond is bekend. De borg was toen eigendom van een telg van de familie Panser, die Spaansgezind was en zijn anti-orangistische daden met de dood moest bekopen. Toen de borg aan het einde van de 17e eeuw verkocht werd aan de baron die ook de Asingaborg van Ulrum in zijn bezit had, bleek het de baron louter om de heerlijke rechten te gaan en binnen de kortste keren werd borg Beusum gesloopt.

Of dit tragische einde van de borg ongeluk bracht is onbekend, wel is duidelijk dat veel bewoners van het vroegere gehucht getroffen werden door rampspoed. Ook wordt er gefluisterd dat het op de bijbehorende boerderij, waarvan de voorganger gebouwd was op de nabijgelegen wierde, danig spookte. Vroeger zag het er bleek van de witte wieven, die van de kwelders op het buitendijks gelegen Uitland kwamen. Een vroegere boerin kwam nog geregeld in haar nachtgewaad door het gevelvenster de kamer van het voorhuis binnen, aldus het hardnekkige gerucht.

Tijdens geen van mijn ommetjes heb ik haar tot dusver opgemerkt, maar wie weet kan iemand haar verschijning ontwaren op deze foto? ;)

Verantwoording:
Buursma, Albert: Kerkepadwandeling Zoutkamp-Vierhuizen
Broek, Nina van der (2016): Boerderijen in De Marne

Aldernaarst!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 22 Nov 2017 21:43:49 GMT

Een geestige huisvriend met een goed gevoel voor timing bezigde lange tijd Groningismen als vernederlandst uitgesproken stopwoordjes. Vertelde iemand op een feestje verontwaardigd over een schandalige verkeerssituatie, dan kon hij de serieuze sfeer doorbreken door semi-verongelijkt uit te roepen: "Maar dat is al-der-naarst!" en had ineens niemand nog de gedachten bij dat onlogisch vormgegeven kruispunt of de misplaatste betonblokken in het slaapdorpje waarnaar het gesprek jammerlijk was afgegleden.

Dit procedé is, mits komisch uitgevoerd, vermakelijk en niet nieuw. Tal van cabaretiers bogen op deze techniek. Sketches tijdens streektaalavonden bevatten geregeld expres gekunsteld, want met streektaal doorspekt 'Nederlands'. Vaak zijn de typetjes die tijdens Bonte Avond, Rosenmontag of op de radio (bijvoorbeeld Meta & Greta van Radio Noord, de kijvende dames die weinig van doen hadden met een meet & greet) worden opgevoerd vrouwen, gestalte gegeven door mannen.

Vanwege het bagatelliserende karakter van dit zogenaamde vrouwengekwaak zou het eenvoudig zijn om ook dit verschijnsel te duiden als excessen van misogyne geesten. Toch lijkt dat te makkelijk geredeneerd: vrouwen zijn bij uitspraakveranderingen namelijk daadwerkelijk vaak de trendsetters. In zijn onderzoeken naar het Poldernederlands constateerde taalkundige Jan Stroop bijvoorbeeld in de jaren negentig dat het vooral jonge vrouwen waren die de Nederlandse diftongen ineens vereenvoudigd uitspraken. Zo valt het eveneens op dat uit migrerende gezinnen de zonen langer vasthouden aan de tongval van de thuisstreek dan de dochters.

Een vrouw die eens vol vuur verkondigde geen dialect te spreken in het bijzijn van haar kinderen, maar ‘gewoon ABN’ hoorde ik in één adem door aan iemand vragen: “Jai heb ja langere arms as ik, wil jai je arms daar eem omtoe doen?” Het is geen wonder waar persiflages hun oorsprong vinden: alsof Hadewych Minis het uitspreekt in haar rol van Liesbeth in Hollands Hoop.

Populair om haar hoogdravend bedoelde, doch dikwijls door het Gronings gevelde Nederlands was Fenna Slapsma-Tiessens, van wie de pedante pennenvruchten zelfs gebundeld zijn. Veel lezers genoten van haar bijzondere manier van schrijven. Jo Rietema van het Maandblad Groningen was de geestelijk vader van deze hilarische creatie.

Gelukkig is er in onze tijd eveneens een helder licht opgegaan waarvan we hopen dat het schijnsel enigszins op ons afkaatst: Diana Boerhaave, hartsvriendin van Alie en eigenaar van hondje Lady, schrijft doorwrochte haiku's die ze vormgeeft op nostalgische prentjes. Lees en verkneukel ‘uzelf’ ;) https://www.facebook.com/dianaboerhaave/

Meer hierover:
Poldernederlands; waardoor het ABN verdwijnt, Jan Stroop (1998, Bert Bakker)
Prachtige woorden, allernoast en rizzen, Siemon Reker (2013, RTV Noord)
Bloemkes uit myn dagboek, Fenna Slapsma-Tiessens

Grunneger schrieverij

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 07 Nov 2017 21:40:56 GMT

Toen Nane van der Molen afgelopen voorjaar aantrad als voorzitter van Stichting t Grunneger Bouk sprak hij het voornemen uit om meer Groningstalige literatuur op de markt te brengen.

Momenteel lijkt het inderdaad goed te gaan met Groningstalige schrijverij, dus in die zin wordt het voornemen al gerealiseerd.

Onlangs werd een nieuwe roman van Jan de Jong in de markt gezet: ‘Stilte van Wind’ (Stichting t Grunneger Bouk). Zuidhorn was afgelopen weekend de literaire “stee om te wezen”: vrijdag werd er een dichtbundel van Willem Tjebbe Oostenbrink gelanceerd, ‘Zolt en Stof’ (uitgeverij Vliedorp) en zaterdag was er de presentatie van het Bijbels dagboek ‘Dag en Deur II’, geïnitieerd door de Liudger Stichting en uitgegeven door Profiel.

Afgelopen zomer werd er een stripalbum van ‘Single’ vertaald naar het Gronings door Jan Glas en ook zijn er vastomlijnde plannen om de populaire columns van een verhalenverteller in het Gronings uit te brengen. Korte verhalen uit mijn boek ‘De Groningin’ verschijnen in het Gronings in het tijdschrift ‘Toal en Taiken’.

Komend weekend is het de beurt aan dominee Klaas Pieterman om een verhalenbundel te presenteren: een boek met Groningse Sinterklaasverhalen. Een uitgave om naar uit te zien, zeker gezien de summiere oogsten aan Groningstalige kinderverhalen van de afgelopen jaren. Dit feestje vindt plaats in het kerkje van Vierhuizen en ik heb de eer het eerste exemplaar in ontvangst te nemen!

http://www.webloug.nl/biebels-dagbouk-2018-dag-deur-in-dagblad-van-het-noorden/

De Groningin internationaliseert

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 15 Oct 2017 22:35:12 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

Berichten over Frankrijk en Duitsland kwamen ons al wel ter ore, maar nog niet eerder zette onze Groningin hoef aan wal aan de andere kant van de Atlantische Oceaan! Momenteel reist ze door Canada, gechaperonneerd door de familie Kramer.

De afgelopen anderhalve maand zijn er ettelijke boekjes verkocht met vijftien avonturen verspreid door de provincie Groningen en een historisch overzicht van het Groninger Paard. Op 14 locaties in de provincie is De Groningin verkrijgbaar voor een tientje. Wilt u het laten toezenden? Ook dat is mogelijk. Mail in dat geval uw gegevens naar Ingetekstueel@hotmail.com

Bestel het Groninginneboek

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 29 Aug 2017 07:35:13 GMT

Gisteren hebben we onder een heerlijk zomerzonnetje de Groninger Paarden mogen demonstreren in het Stadspark tijdens Groningens Ontzet, werd het eerste exemplaar van 'De Groningin' overhandigd aan politicus en paardenkenner Henk Bleker, mocht ik aanschuiven aan tafel in de studio van RTV Noord om erover te praten en was er `s avonds het Bommen Berend Boekenbal hier op het erf. Wat een Peerdespul!

En vanochtend... werd ik al een paar keer gebeld over bestellingen van het boekje. Wauw!!! Wie ook graag een exemplaar (voor slechts een tientje) wil bemachtigen kan een mailtje sturen naar ingetekstueel@hotmail.com

Nu ga ik een paar dozen boeken inladen en met de vlam in de pijp naar verschillende boekhandels in de provincie voor de distributie. Winschoten, Vlagtwedde, Uithuizen, Leens, Zuidhorn, Stad en vele anderen... Ik kom eraan!

k Heb oap zain!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 29 Aug 2017 07:24:35 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

Een aanleunwoning, Noord-Groningen

"k Heb oap zain." Even blijft het stil. "Wat hebt u gezien, mevrouw?" De oudere dame legt het uit. "Inainen is dokter t roeg ien de kop worden. Juffraauw, k heb joarenlaank bie dizze dokter touholden, mor nou wi'k nlaanger." Zij knikt.

"U wilt graag ingeschreven worden bij een andere huisartsenpraktijk, vertelde uw dochter. Kunt u aangeven wat daarvan de reden is?" De dame probeert het nog eens. "k Was aaltied best te bruken over dokter, mor sunt n moand of wat dragt er haile vrumde jaskes, gaait er noar disco maank t jonkvolk en komt er tegen mörgen weer thoes. Doen. En non het er zien hoar vaarfd. t Is gain kiek geliek! Dat, ik heb oap zain." "U hebt...?" "Ik heb oap zain."1 "Juist."

1 In het Nedersaksisch en het Fries kan een aap verwijzen naar een smak geld, maar in deze context wordt er een echte aap bedoeld. Als je spreekwoordelijk 'aap hebt gezien' ben je ergens sterk op afgeknapt. Aanduidingen met 'oap(e)' zijn zelden complimenteus. 'Oapegrond' is bijvoorbeeld slechte grond waarop niets wil groeien en in Ter Laan duikt 'oapeding' op als een waardeloos voorwerp.

Binnenkort verkrijgbaar: De Groningin!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 12 Aug 2017 21:05:15 GMT

Op 28 augustus wordt het Groninginneboek gepresenteerd! Prelude en ik hebben de eer op een passende locatie het eerste exemplaar van ons boek te overhandigen aan een Bekende Groninger. We zien ernaar uit en nadere informatie volgt zo spoedig mogelijk :) Foto: Frank de Schutter

Nait om t liek willen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 May 2017 20:32:34 GMT

Over het CSE Nederlands en spraakverwarring tussen gecommitteerden

Groningen/ Zoetermeer De gecommitteerden waren het erover eens: het opstel dat de leerling had geschreven tijdens het Centraal Schriftelijk Eindexamen Nederlands verdiende een cijfer dat de classificatie 'ruim voldoende' oversteeg. Ze sloegen allebei aan het tellen: aan welke criteria was de leerling tegemoetgekomen en welke punten waren wat zwakker uitgewerkt? Kwam het cijfer uit op een 'goed' of werd het opstel zelfs gewaardeerd met een 'zeer goed'? Voor spelling en interpunctie hoefde slechts 0,3 punt van het uiteindelijke bruto cijfer te worden afgehaald, dus dat was eenvoudig om over op één lijn te komen.

Tegenwoordig wordt er stevig geklaagd over het CSE Nederlands voor met name havo en vwo. Terecht, want leesvaardigheid zegt weinig over het taalgevoel van een tiener. Zo`n examen is niet een finalewerk waarnaar scholieren jaren toewerken en die alle deelvaardigheden van het vak test. Daarbij zijn de teksten regelmatig voor meerdere lezingen te vatten en de vragen ambigu, wat haaks staat op het exacte karakter van het beoordelingsmodel. De meeste docenten Nederlands in het voortgezet onderwijs zijn het er daarom over eens: weg met de eindtoets in deze vorm!

De vraag blijft echter: wat moet er dan voor in de plaats komen? Eind jaren negentig bestond het examen nog uit een toets leesvaardigheid en een toets schrijfvaardigheid. En hoewel er ook veel op af te dingen valt op die vorm: een opstel toetst beslist verschillende vaardigheden en vereist van de leerling bovendien meer eigen inbreng. Het probleem hierbij is echter dat het, ondanks zorgvuldig uitgekiende correctiemodellen, voor twee docenten vaak lastig is om op één lijn te komen qua beoordeling. Smaak speelt namelijk ook een rol: wat de één een prachtig verhaal vindt, is voor de ander bombastische edelkitsch.

In het bovenstaande geval van jaren geleden speelde dit debacle geen rol van betekenis, want de docenten uit de twee verschillende delen van het land waren het erover eens dat de leerling in kwestie de paar uur van het examen goed benut had door een sterk verhaal te schrijven met spanning en gelaagdheid en dat in een onderhoudende schrijfstijl.

De gecommitteerde uit Zuid-Holland brak zich echter het hoofd over een frase uit de tekst van die leerling van het scholengemeenschap in Groningen: "Over een dwars personage schrijft ze dat hij niet 'om het lijk' wil. Om het lijk! Wat is dat voor een lugubere uitdrukking?" De collega uit het noorden grinnikte. Zijn van huis uit Groningstalige leerling had de Groningse uitdrukking 'nait om t liek willen', waarbij ‘liek’ niet vertaalbaar is met ‘lijk’ maar met ‘gelijk’, onterecht opgevat als rechtstreeks vertaalbaar naar het Nederlands. 'Geen concessies willen doen/ niet in het gelijke willen komen', zoiets betekent dat. De docent was bereid iets van het cijfer van zijn leerling te halen. Desondanks kwam ze voor dit onderdeel nog steeds uit op een mooie negen en hij wist dat ze daar blij mee zou zijn. Een beetje compensatie was wel nodig, daar ze bij wiskunde beslist ‘nait om t liek wol'.

Van de oude stempel

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 04 May 2017 10:49:14 GMT

Zij was een ambitieuze amazone die al meerdere paarden naar de hoogste regionale klasse had gereden. Hij was een jurylid van de oude stempel: je moet je paard eerlijk rijden en niet ‘in die bek zitten te plukken’. Zij had het aangedurfd om met het Groninger paard van haar vader in de dressuurring te verschijnen. Een gewaagde keuze, want in een sport die telkens meer draait om spektakel, ranke vierhoevige ballerina`s die door de baan trippelen en afstammingen van dure sporthengsten, valt zo`n robuuste Groninger met fikse bilpartij en hoofdstelmaat XL behoorlijk uit de toon. Vader had het paard echter meegetroond naar de stal in Drenthe en voordat hij ook maar één tocht over de hei had kunnen maken met de massale merrie voor de wagen, was zijn dochter zo verliefd geworden op het dier dat het toch ook maar onderworpen moest worden aan de verfijnde dressuurkunst. Zij koos daarmee duidelijk niet de makkelijkste weg.

Wat de amazone niet wist was dat de man met die bolhoed, die daar in dat juryhokje zat om haar voltes en wendingen te beoordelen, thuis ook zo`n authentiek Gronings paard op stal had staan. Hij was meteen enthousiast toen ze de ring betrad. Zou deze merrie al model zijn? Modelwaardig was ze toch zeker; type en beweging waren fraai in harmonie. Met belangstelling wachtte hij af. Zou het meisje zich laten verleiden tot het onbarmhartige ruk- en plukwerk of zou ze het paard eerlijk voorstellen? Het dier was zonder meer helemaal zijn smaak, maar hij kon alleen maar spiegelen wat hij zag: als de ruiter het liet afweten zou hij haar toch de rekening moeten presenteren in de vorm van een matig puntentotaal.

Bij het afgroeten was er even oogcontact. De amazone kon niet peilen wat de jury er van vond. Zelf was ze tevreden. Het was voor haar een uitdaging om de zware merrie ontspannen door de baan te laten gaan. Haar was al lang duidelijk dat je zo`n paard nergens toe kon dwingen; een merrie moet je verzoeken (‘het liefst in drievoud schriftelijk ingediend’), helemaal als ze 750 kilo weegt. De jury stond op van zijn stoel, opende de deur van het juryhokje en stak zijn hoofd om het hoekje. Dat was niet gebruikelijk. Wat hij haar precies toeriep kon ze in eerste instantie niet verstaan. Alleen het laatste kon ze tijdens de cooling down van het paard opvangen: “…grote fouten.” Grote fouten? De proef ging juist heel netjes. Er waren paarden die lichtvoetiger en met meer afdruk bewogen, wellicht, maar fouten in de oefeningen hadden ze juist niet gemaakt. Inwendig kookte ze van acute woede om deze vorm van discriminatie. De jury begreep niet waarom ze zo verontwaardigd keek toen hij een praatje met haar wilde aanknopen over die prachtmerrie. Niet alleen qua sportbeleving bleek het jurylid van de oude stempel, maar ook zijn taal was dat: ‘we zijn in Groningen, dan kunnen we gerust Gronings praten’. “Dij het oardeg grote vouten. n Grunneger peerd, zeker?” Probeerde hij het nog eens. De amazone ontdooide op slag. Als Drentse kon ze zijn Gronings prima verstaan; ze had het alleen niet verwacht. Met een tevreden gevoel over een fijne proef, een prettig gesprek en een vette winstpunt kon ze weer op huis aan.

Drenken & drinken

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 18 Apr 2017 13:48:23 GMT

Over causatieven en het Groningse midden tussen drinken & drenken

Als taalnerd houd ik van causatieven. Mocht dat besmettelijk klinken: wees niet bevreesd, want causatieven zijn gewoon werkwoorden van een bepaald type. ‘To cause’ is Engels voor ‘veroorzaken’ en een causaal verband is ook in onze taal het verband tussen oorzaak en gevolg. Een zogenoemd overgankelijk werkwoord heet het causatief van een onovergankelijk werkwoord, als het lijdend voorwerp ervoor zorgt dat de handeling gebeurt. Dat verduidelijkt alsnog weinig, maar gelukkig maken voorbeelden inzichtelijker wat dit behelst.

“Het blaarkopkalf werd gedrenkt door de veehouder” betekent hetzelfde als “de veehouder gaf het blaarkopkalf te drinken”. ‘Drenken’ is hierbij het causatief en hoort dus bij het actieve ‘drinken’. Andere combinaties zijn bijvoorbeeld: laten waken – wekken; laten zitten – zetten; maar ook: laten vallen – vellen. Binnen deze genoemde werkwoordparen is er telkens sprake van één klankverschil.

Hoe dan ook: ‘drenken’ is iets anders dan ‘drinken’. Toen ik laatst op de radio een streektaalgenootje uit het midden van de provincie in het Nederlands hoorde uitleggen dat hij als vrijwilliger tijdens een evenement de deelnemers van ‘eten en drinken’ voorzag, leek dat toch heel sterk op “eten en drenken”. Veel Nederlandssprekende Groningers hebben de neiging om van een korte ‘i’ in een woord een ‘e’ te maken. Zo hoor je in Groningen ook wel de realisatie ‘wee(i)nkel’ waar anderen ‘wi(e)nkel’ zouden zeggen en ‘kee(i)ndje’ voor ‘ki(e)ndje’. Dit is niet verwonderlijk: in het Gronings beheersen we immers een langgerekte klank die bijna het midden laat tussen die i en die e-klank en die we horen in een onvertaalbaar woord als ‘wènst’ (dat eveneens gespeld mag worden als ‘wìnst’: ik doe mijn casus rusten!).

In veel regio`s worden in de standaardtaal en binnen dialecten trouwens de werkwoorden ‘liggen’ en ‘leggen’ door elkaar gebruikt, en ‘kunnen’ en ‘kennen’ lijken ook plaatselijk inwisselbaar. Dat is niets nieuws, want uit Middelnederlandse teksten blijken die werkwoordparen onderling daadwerkelijk nog inwisselbaar te zijn. Zulke nuanceverschillen geven kleur aan een taal die wel standaard is op papier, maar niet in uitspraak.

In het Middelnederlands Lexicon, dat de woorden opsomt waarvan we weten dat die ongeveer tussen 1100 en 1600 werden gebezigd, staan ‘drinken’ en ‘drenken’ overigens gebroederlijk naast elkaar. Beide in de betekenis van ‘verdrinken’! ‘Drenken’ doet nog steeds aan ‘drenkeling’ denken, dat niet het voorvoegsel ‘ver-‘ kreeg waarop ‘verdrinken’ dan weer wel aanspraak maakt.

Bij nader inzien kan het ook zijn dat ik de Groninger op de radio verkeerd begreep. Wanneer je als vrijwilliger voor een goed doel dorstige lieden van drinken voorziet, dan ben je immers aan het drenken?

Literatuur:

- Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, dertiende uitgave (1999). Van Dale Lexicografie, Utrecht/ Antwerpen

- Zakwoordenboek Gronings, Siemon Reker (1988). Staalboek Veendam

- Middelnederlands lexicon, W.J.J. Pijnenburg en T.H. Schoonheim (1984). Schiphouwer en Brinkman, Amsterdam

- Jan Stroop, ‘Over liggen/ leggen en kunnen/kennen’

ACHTER DE POEST

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 05 Apr 2017 13:18:29 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

“Ing, jij spreekt toch Gronings?” 10.000 kilometer van huis liepen we elkaar tegen het lijf bij het zwembad op de campus en sindsdien trekken we samen op. De blonde geneeskundestudent en ik zwemmen ook bij minder dan 30 graden en dan hebben we het vijftigmeterbad voor onszelf - geen Afrikaan die dan ook maar een teen in het zwembadwater doopt.

Zij kwam naar Zuid-Afrika om een onderzoek te doen naar de kennis van lactatiekunde onder jonge Afrikaanse moeders. H aar streven is om de weerstand van zuigelingen te verbeteren door zwangeren en moeders te wijzen op de voordelen van borstvoeding en hen te begeleiden bij hun pogingen. Ik kreeg een beurs in de schoot geworpen en ging een semester van mijn studie invullen in Bloemfontein. Een nobeler streven dan mooie natuur zien, me verwonderen over de grillige recente geschiedenis van de gemêleerde bevolking en zoveel mogelijk leuke mensen ontmoeten heb ik niet. Tijdens onze gesprekken over de dagelijkse gang van zaken word ik me er telkens weer van bewust dat zij de wereld aan het redden is en ik op z`n best alleen maar registreer voor een blog avant la lettre, met de infantiele naam ‘the Dutchie of hazard’.

Het is aangenaam om met een in Groningen studerende, reislustige kwebbelkous om te gaan wier uitgaansleven zich thuis in dezelfde vierkante kilometer voltrekt als dat van mij. De Peperstraat is onze standplaats, het stadscentrum onze nachtelijke habitat en dat leidt tot oeverloze gesprekken. Het toilet in Molly Malone’s, de maandagavond in Sally O`Briens, het opstapje in De Negende Cirkel, die barman van Het Feest: wat een herkenning, en dat anderhalf continent verderop.

Tijdens haar coschappen kwam ze veel in aanraking met Groningstalige patiënten. Hen kon ze begrijpen, want als ze eens iets niet goed verstond of niet correct vertaalde dan waren ze altijd bereid hun klacht nader uit te leggen of over te schakelen naar het Nederlands. Bij één patiënt durfde ze echter niet door te vragen. Het ging om een oudere man met longproblemen. Hij moest zo vreselijk hijgen als hij iets deed. Wat hij dan deed? “Hij had het over achter de poes aanzitten ofzo, maar hij had helemaal geen huisdier! Ik durfde niet door te vragen, want hij bedoelde er vast iets ranzigs mee.” Vertelt ze. Arme man: hij probeerde uit te leggen dat hij bij de geringste inspanning ‘achter de poest’ was en dat betekent ‘buiten adem’. Daar hoeft niets scabreus’ aan te zijn.

NB: Van Dale heeft ‘poest’ gewoon in het woordenboek opgenomen. Als eerste betekenis wordt ‘adem; -wind’ gegeven en als derde en laatste ‘inspanning, toer: dat was een hele poest!’

- Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, dertiende uitgave (1999). Van Dale Lexicografie, Utrecht/ Antwerpen
- Zakwoordenboek Gronings, Siemon Reker (1988). Staalboek Veendam
- Middelnederlands lexicon, W.J.J. Pijnenburg en T.H. Schoonheim (1984). Schiphouwer en Brinkman, Amsterdam

Gronings in het onderwijs: lestips

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 23 Mar 2017 12:57:51 GMT

Goede onderwijservaringen met het Gronings

Afgelopen maandag was Okkie Smit even bij mij thuis te gast om het te hebben over de zogeheten Lopend Vuur-stelling van de dag: http://www.rtvnoord.nl/nieuws/17569...

Het is immers Grunneger Week bij RTV Noord in deze Streektaalmaand.

Vorig jaar en ver daarvoor, tijdens mijn studies, heb ik veel onderzoek gedaan naar onderwijs in de streektaal. Om het bestaande lesmateriaal Gronings op een degelijke manier te kunnen aanvullen heb ik toen zelf lesmateriaal ontwikkeld en onder meer gevraagd naar ‘good practices’. Dat is een onnodig Engelse term voor ‘goie ervoaren’. Veel docenten, artiesten en bevlogen vrijwilligers gaven een reactie toen ik hen vroeg naar zo`n goede ervaring en het zou jammer zijn om niets te doen met die inspanningen. Bij dezen daarom een (voorlopig, incompleet en absoluut uit te breiden) overzicht. De reacties van de docenten die gewerkt hadden met de Grunneger leskist en die ik daarover heb geïnterviewd zitten daar nog niet bij:

LESTIPS/ GOIE ERVOAREN

- Els de Waal, CBS de Borgstee in Spijk

“We werken op de maandagmiddag met een ateliersysteem. De leerlingen van de groepen 3 t/m 8 werken een uur lang aan verschillende projecten, zoals muziek, handvaardigheid, techniek en Groninger les.

We hebben voor de Groninger lessen gebruik gemaakt van de leskist van het huis van de Groninger cultuur. We hadden nog oude lesmethodes op school, we gebruiken kwartetten in het Gronings en we behandelen een stukje geschiedenis over de provincie met daarbij een uitleg over de vlag en het Gronings volkslied.

Ook maken we dankbaar gebruik van de online sprookjes van Grimm en het daarbij behorende boek.”

- Nan Staal is wiskundedocent in het voortgezet onderwijs. Toen zij werkzaam was aan een school in Ter Apel, gaf zij tijdens de Grunneger Week daar haar lessen in het Gronings. Hetzelfde procedé tracht zij nu toe te passen binnen de school waar ze momenteel werkzaam is.

- Jan Dirk Rop is oud-docent, en zegt: “Veul veurlezen. Ik heb joaren groep 4 en 5 had. Las veul veur ien t Grunnegs. Heb ook veul mappen oet joaren 80 bruukt, dij aan schoulen toustuurd werden. Veul gebruuk moakt van laidjes oet dij mappen en bandjes en cd's. Kiender zulf stukjes veurlezen loaten en net as ik schreef: veul veurlezen. n Poar joar leden kreeg ik groep 6 en ienains was der gain tied meer veur "mooie dingen". Lesstof was belangrieker. Wel heb ik altied ien t Grunnegs veurlezen. t Eerste bouk was altied Jochem Oap van Wim Faber. Noa 30 joar heur ik minsen dij dou kiender waren doar nog over. Zulfs dou ik òfschaaid nam ien september kwam t veurlezen weer op badderij. En dus ook Jochem Oap. Andere bouken waren: "De stoetkikker en De Siberische Kou" van Gré van der Veen, Ale Nansiebouken van Henri Wiert en de verhoalen oet de mappen dij ik al nuimd heb. Dus veul veurlezen en vernemen loaten dat t Grunnegs jou aan t haart gaait.”

- Ben Begeman is docent Nederlands, maar daarnaast geeft hij tijdens projecten lessen Gronings. Ben is van mening dat je dicht moet aansluiten bij de belevingswereld van de leerlingen. Hij begint zo`n les steevast met het laten maken van een woordweb: welke Groningse woorden ken je al? Ook merkt hij dat zijn leerlingen het leuk vinden om een stukje Klouk te kijken – en dan juist één van de episodes waarin hijzelf kandidaat was!

- Leraar Nederlands Kor Groenewoud geeft les aan leerlingen in de bovenbouw van havo en vwo. In de lessen poëzie behandelt hij vaak een Gronings gedicht van Peter Visser, omdat dat aangrijpend is en deels gaat over Kors eigen vader. Hiermee brengt hij over hoe indringend een gedicht kan zijn als dat over je eigen werkelijkheid gaat en in je eigen moederstaal verwoord.

Tijdens een poëzieproject voor alle examenleerlingen mochten Kor en zijn collega`s dichters op school uitnodigen. Zij kozen er toen voor om niet alleen de Nederlands dichtende Anneke Claus uit te nodigen, maar ook Erik Harteveld en Jan Glas, die in het Nederlands en in het Gronings dichten.

- Anja Ruitenga geeft les aan groep 4 en leert haar leerlingen wekelijks een Gronings woord. ‘Siepel’, bijvoorbeeld, of ‘mous’. Aan het einde van het jaar hebben de kinderen dan een aantal tientallen woorden behandeld. Daarnaast leert juf Anja de kinderen Groningse liedjes voor bijvoorbeeld Sint-Maarten.

- Ter voorbereiding van het Sint-Maartenfeest hebben de kleuters van juf Alina Bolt van de Ichthusschool een Gronings liedje geleerd met behulp van de website www.klunderloa.nl

en het digiboard.

- Ukelien Reisiger, docent in het PO, zegt: “Ik gebruik in de lessen "Toverbalen, t Grunneger Ketaaiertje veur grondschoulen van Eltje Doddema". Dat bevalt mij erg goed, ook lees ik regelmatig voor uit de Grunneger Kienderbiebel. Zelf zing ik samen met een vriendin alleen maar in het Grunnegers. Onder de noemer ‘Toalschatten’ schrijven wij zelf graag liedjes op mooie melodieën en bedenken soms zelf ook een melodietje.”

- Jan Kugel kan bogen op ruim 40 jaar leservaring en geeft zo nu en dan nog gastlessen op basisscholen, waarin hij inhaakt op de belevingswereld van leerlingen. De Groninger taal biedt hij aan in een kader van Groningse cultuur en in zijn lessen vraagt hij eerst naar de associatie van de kinderen met Gronings, om daarna voor te lezen uit een passend boekje, in te gaan op mooie woorden, te luisteren naar het volkslied en een Groningse vlag te gaan knutselen.

- Olaf Vos is niet alleen zanger en rapper bij VanDeStraat, maar presenteerde voor RTV Noord lange tijd korte taallesjes Gronings, die hij maakte in samenwerking met Fré Schreiber. Ook heeft hij kinderen in de klas Groningse muziekles gegeven en raps laten maken; daar wordt hij dan speciaal voor gevraagd. Tijdens de KEI-week gaf Olaf met een collega een ‘broercursus Gronings’ aan kersverse studenten om hen op weg te helpen in het Gronings(e).

- Bijna 300 leerlingen uit de groepen 6 tot en met 8 van tien basisscholen in de gemeenten Bellingwedde en Vlagtwedde hebben in 2016 meegedaan aan een Grunneger Laidjesfestival en dit jaar was het opnieuw een groot succes. Voor het liedjesfestival in Ter Apel gaven Alex Vissering en Olaf Vos Groningse workshops aan de kinderen. Jong en oud: iedereen zingt uit volle borst mee.

- Wia Buze is een nachtegaal van de Groningse muziek, maar daarnaast de Florence Nightingale voor haar leerlingen van de ISK. Zij geeft hen Nederlandse les. Toen Wia de PABO afrondde om het onderwijs in te mogen, organiseerde zij als afstudeerproject een ‘Grunneger week’.

Marlene Bakker is docent aan het Noorderpoort College, net als Jan Henk de Groot. Jan Henk heeft weleens muziekles gegeven op een basisschool en zijn spookachtige liedje ‘Kielster achterweg’ was, met dank aan de griezelige tekst en de lange uithalen, uiterst succesvol bij de leerlingen.

- Marlene studeerde af op een scriptie over het leren van een tweede taal middels muziek. “Muziek is het transportmiddel van een taal. Onwillekeurig leer je door het luisteren naar en meezingen met liedjes veel over de tweede taal die je leert.” Dat geldt weliswaar voor het Engels, waarop Marlenes onderzoek gericht was, maar net zo goed voor het Gronings.

- Arnold Veeman: “Ik heb erg veel projecten gedaan met kinderen en de Grunneger toal. Verschillende Ede Staal-projecten en een project over oud-Groninger recepten. Allemaal in samenwerking met een bevlogen medewerker van KunstStation C.”

- Bert Hadders schreef, componeerde en zong in het kader van het Drentse educatie programma ‘Het Joar Deur’ het Sint Maartenliedje ‘La la loepie’ en oefende dat met leerlingen van een basisschool. Hij is van mening dat liedjes het beste middel vormen om mensen met een taal kennis te laten maken.

- Fré Schreiber heeft in dit opzicht een onnavolgbare staat van dienst. Als hoofdmeester bracht hij het Gronings al in de klassen en gelukkig hebben zijn onderwijspraktijken zich niet beperkt tot de muren van de school. Fré schreef mee aan ettelijke lesmethodes, bracht op eigen kracht leerzame boekjes uit waar het taalplezier vanaf straalt, geeft cursussen voor volwassenen, is aanwezig als spreker tijdens (jeugd)evenementen in de hoedanigheid van de illustere ‘meester Kriet’ en treedt op als vraagbaak voor de Groningse media.

- Eltje Doddema is eveneens een onderwijsman. Hij is directeur van OBS Driespan in Harkstede en al jaren zeer actief in het creëren van prijswinnende liedjes, gedichtjes, ‘twietspreuken’ en lesmateriaal. Eltje heeft een eigen Groningse blog. Samen met zijn vrouw Geesjen Doddema organiseert hij leerzame, Groningse avonden.

- Zanger Burdy jureerde talentenjachten op een middelbare school en schreef een lied ter promotie van het Gronings onder jongeren: “Der gaait toch niks boven t Grunnegs”.

- Kunny Luchtenberg is al decennia een begeesterd schrijfster van poëzie en kinderverhalen. Regelmatig draagt ze op basisscholen voor uit eigen werk. Tijdens de Boekenweek van 2016 las ze bijvoorbeeld een verhaal voor aan leerlingen van de RKB De Schelp in Uithuizen.

- Theo de Groot doceert regelmatig Gronings. Niet alleen aan de acteurs die hij regisseert voor de toneelstukken van Peerd, maar ook bij bijvoorbeeld het Noorderpoortcollege. “Met specifieke Groninger woorden gericht op t thema van de opleiding probeer ik hen wat Gronings te leren.” Ook voor grote bedrijven doet hij regelmatig zoiets, want het is belangrijk om voeling te houden met de taal die de mensen hier spreken.

- Marcel Nieuwenweg is presentator en nieuwslezer bij RTV Noord en geeft daarnaast les op een MBO, waaronder Groningse lessen. Zijn leerlingen worden opgeleid als welzijnswerkers en voor hen is het van belang om in dialoog te kunnen blijven met de doelgroep. In veel verzorgingstehuizen wordt nog Gronings gesproken. De lessen van Marcel zijn dus niet alleen leuk, maar ook direct heel nuttig. Voor de laatste les van de reeks mogen de leerlingen een lijst aanleggen met de meeste Groningse scheldwoorden die ze kunnen bedenken. De winnaar krijgt een Mars.

- Zelf geef ik onder meer masterclasses en stoomcursussen Gronings. De eerste lesvorm gaat uit van lesstof over taalverwerving en na een proloog over de menselijke spraak, het taalinstinct en dialectologie komen we dan bij het Gronings. Een belangrijk deel van de lessen staat in het teken van spreek- en luistervaardigheid, met veel muziek ter illustratie. Dit jaar was de afsluiter van de masterclass deelname aan de Grunneger vlog-wedstried, die gesponsord werd door het Huis van de Groninger Cultuur. Bij de stoomcursussen vormen luistervaardigheid, spreekvaardigheid en idioom belangrijke facetten en wordt er aangesloten bij persoonlijke ervaring en streek van herkomst.

- Het Huis van de Groninger Cultuur faciliteert tot slot verschillende cursussen.

- Voor de Veurleescup van de Stichting Kostverloren komen sommige Groningse docenten zelfs speciaal naar scholen om met de leerlingen te oefenen voor het optreden in het Der Aa-theater.

- De Grunneger Vlog-wedstried werd in 2017 voor het eerst uitgeschreven om een nieuwe vorm aan te bieden waarin liefhebbers van het Gronings hun streektaal kunnen overdragen.

Foto: bruggetje in het Westerkwartier

A(i)bels mooi getallenboekie gepresenteerd

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 09 Mar 2017 22:01:22 GMT

Het Huus van de Taol bestaat tien jaar! Tijdens het jubileumfeest van afgelopen zaterdag werd ons fonkelnieuwe getallenboekje onthuld. Abel Darwinkel en ik hebben met veel aandacht de onderzoeksgegevens van Drenthe en Groningen geanalyseerd, gerubriceerd en van cursiefjes voorzien om er een nuttig en onderhoudend werkje van te maken. Dankzij subsidie van het Huus van de Taol en het Huis van de Groninger Cultuur kon het initiatief gestalte krijgen. Maandag mocht ik al even met Babette Alma over Tien! praten bij RTV Noord, het is te bestellen bij t Huus en op zaterdag 18 maart wordt het boekje aangeboden tijdens de Dag van de Groninger Taal. http://www.drentheboeken.com/Webwinkel-Product-190699865/Drents-en-Gronings-Telwoordenboek.html

Het Gronings van Kronkeldörp

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 28 Feb 2017 15:27:42 GMT

Hoe leeft het Gronings in de noordelijkste carnavalsgemeenschap van ons land?

Op geen enkele kaart van Groningen is het te vinden en zelfs Google Maps kan niks met de plaatsnaam. Toch bestaat het dorpje op het Groningse Hogeland wel degelijk, zij het alleen tijdens de vijf dagen dat het carnaval duurt in de voormalige gemeente Kloosterburen: Kronkeldörp is bijna een halve eeuw een feit. In de katholieke enclave, waar ooit twee kloosters stonden en nog altijd een katholieke kerk statig midden in het dorp gelaten wordt, speelt het carnaval een belangrijke rol. Ruim twee maanden voor de sleutel van Kronkeldörp door de burgemeester overhandigd wordt aan Prins Carnaval, wordt er in boerenschuren in de wijde omgeving bijvoorbeeld al noest gelast en gebogen en later geplakt en geverfd om een mooie praalwagen te kunnen presenteren aan het publiek tijdens de zondagse optocht. Hoe leeft het Gronings in het noordelijkste carnaval van Nederland?

Buutreednerschap

Tijdens het interviewen van de huidige en de vorige Prins Carnaval van Kronkeldörp kwam het nog even ter sprake: hun buutreednerschap. Volgens de traditie beklimmen gevatte lieden uit de eigen gemeenschap tijdens Rosenmontag het podium of zelfs een ton om op schertsende wijze het jaar door te nemen. Zowel de huidige als de vorige prins heeft er ervaring mee: beiden gaven conferences voor een afgeladen zaal. In het Gronings, want de streektaal is nauw verbonden met het zeer sterk streekgebonden en op gelijkheid geënte feest.

Aangezien we hier in het noorden niet de straat kunnen plaveien met carnavalsverenigingen, was het even de vraag hoe je het schrijft. Elders heet zo`n kletsmajoor een ‘ouwoer’, ‘pronkzitter’ of ‘tonpraoter’ en het Gronings heeft geen speciale term voor een dergelijke grollenmaker, maar in de artikelen die ik voor de Carnavalskrant mocht schrijven heb ik uit conformisme het Achterhoekse – en dus Nedersaksische – ‘buutreedner’ aangehouden. Het praatje wordt hier namelijk een buut genoemd en de spreker wordt de zaal ingeleid op de klanken van de butemars. Nog niet zo lang geleden werd zo`n podiumtijger naar de stip geëscorteerd door een dansmarieke, maar sinds enige jaren beschikt de vereniging daar niet langer over.

Naamgeving

Kronkeldörp: de carnavaleske plaatsnaam van de gemeenschap is ontegenzeggelijk Gronings. Dat geldt ook voor de naam van de vereniging: Oldeclooster. Olde(n)klooster was de naam van een gewezen klooster bij het huidige Kloosterburen en tevens de naam van een vroeger klooster in de buurt van Holwierde. De carnavalsvereniging huist in het Kronkelhoes, waarvan juist de tweede bouwfase is voltooid. Waar vijftien jaar geleden nog het halve gebouw bestond uit voordelig houtwerk, is het hele gebouw nu opgetrokken uit solide materiaal. Het Kronkelhoes bekleedt al jaren de rol van cultureel centrum, waar bijvoorbeeld een drumband en dansgroepen repeteren.

Gronings in de optocht

Op de zaterdagmiddag in het carnavalsweekend houden de Kloosterwiekers in Ter Apel hun optocht. Voor veel rabiate carnavalsvierders uit Kronkeldörp begint het polonaiselopen pas na de optocht op zondagmiddag. Tot die tijd wordt er de laatste hand gelegd aan grote en kleine wagens, skelters en outfits van groepen en solisten. Vanaf de meeste wagens is Nederlandstalige feestmuziek te horen. Alleen wanneer dat bij het thema van de wagen aansluit wordt uitgeweken naar een andere taal, zo lijkt het.

In de categorie grote wagens verschijnen zo`n tien rijk uitgedoste praalwagens aan de start. De meeste daarvan zijn voortgekomen uit een wijk, dorpje of streek, maar ook iets jongere bouwgroepen doen mee. Uit andere gemeenschappen namen dit jaar minder groepen deel aan de optocht. Eerdere jaren deden er bijvoorbeeld wagens mee die gebouwd werden in Groningen, Ulrum, Zoutkamp en Zuurdijk. Eén van de solisten legt uit dat er bij veel bouwers na een poosje toch de klad in komt, omdat het jaarlijkse bouwen een verplichting wordt die niet voor iedereen valt op te brengen. Hij loopt dit jaar dan ook ‘in mijn eentje’.

Van de tien grote wagens die dit jaar deelnemen aan de optocht, draagt er één een Groningse naam: ‘Wel de zörg nait eert, is Klooster nait weerd’. Wijk Hoofdstraat Oost/West refereert hiermee aan de huidige initiatieven om de zorg in eigen beheer te behouden in het voormalige Oldeheem. Van die tien bouwgroepen of wijken presenteert zich eveneens één in het Gronings en dat is Wijk ‘t Halve Dörp. Wijk Hoofdstraat Centrum/ Broek brengt haar thema als enige in het Engels: ‘Carnaval is a way of life, make love not war’ en één bouwgroep draagt evenzo een Engelse naam: the Freestylers.

Kleinere groepen dragen beduidend vaker een Groningse naam: ‘4 laive deuskes’, ‘De Riegster lolbroeken’ en ‘Cloosterwichters’ trekken aan de toeschouwers voorbij. Solist Simon Gerdez draagt de tekst ‘Het loat mie allemoal blauw blauw’. Opschriften op de wagens zijn veel vaker in het Gronings. Volgens puristen mag het dan om hybriden gaan; hier wordt toch duidelijk het Gronings beoogd.

Rosenmontag

Zodra de euforie over een hoge plaatsing of het gram over een lage iets zijn geluwd voor de optochtlopers, is het tijd voor Rosenmontag. Om elf voor acht vangt het programma aan. Cabareske optredens uit de eigen gemeenschap zijn er dit jaar niet zo veel. “Het is heel moeilijk om ieder jaar met iets nieuws te komen.” Vertelt een ingewijde. Een buutreedner die nu in de zaal bleef zitten, zegt dat er op de optredens soms best wat commentaar komt. Voor iemand die het lef heeft zich kwetsbaar op te stellen door als een typetje op het podium te gaan oreren is dat niet de leukst denkbare receptie. Dezelfde spreker voegt er echter aan toe: “Maar volgend jaar doe ik weer mee en dan met mijn zus.”

Gelukkig zijn er nog helden die het aandurven. Behalve een ingehuurde formatie uit Friesland die Hollandse feestmuziek brengt, is er vermaak uit de eigen gelederen. De dansgroepen Oldeclooster, bestaande uit meisjes van de basisschool, hebben onder leiding van juf Femke dansjes ingestudeerd. Een aantal partners van Raad van Elf-leden treden op onder de naam ‘Oldeclooster Hofwichter’ en brengen een perfect ingestudeerde Tiroler dans.

Zeven mannen met podiumervaring treden op met ‘De klokken van Clooster’ op de muziek van ‘Glocken von Rom’ van Heike Schäfer. Wat die act behelst toont Google met één simpele zoekopdracht aan. Deze traditie heeft Schäfer vast niet kunnen bevroeden toen ze ruim dertig jaar geleden met haar zoetgevooisde lied deelnam aan de Duitse voorrondes van het Euro Visie Songfestival.

Dan resten er nog twee buten. De eerste is van het inmiddels roemruchte trio Foek Ventiel, Trien Kettenkast & Arie Pakjedroager. Deze ‘hoogbejaarden’ behandelen in het Gronings en met veel gevoel voor timing de actualiteit van de regio en daarbuiten. Zo komt de nieuwbouw van het Kronkelhoes aan bod, de ontwikkelingen rond het voormalige Oldeheem en… (treiter)vloggen in het Gronings!

Als laatste buut komt het echtpaar Guus & Truus aan het woord. Zij zijn nu een jaar getrouwd en vertellen, eveneens in het Gronings, wat hun opvalt aan de gebeurtenissen in deze regio. Als thuiszorgmedewerker en woordvoerder van de NAM hebben ze daarvoor natuurlijk de aangewezen professies.

“Wie hebben t ien t Nederlands oetwaarkt en toun noar t Grunnings vertoald.” Vertelt Mariël, die in de gedaante van Truus in de voetsporen treedt van haar vader Gerard Ernens, die faam verwierf als buutreedner met zijn typetje Wietze.

Het officiële gedeelte van de avond wordt traditiegetrouw afgesloten met het Groningse verenigingslied: t Cloosterlaid. In het verleden was er een verenigingslied dat iets zwaarder op de hand klonk en in het Nederlands was opgesteld. Het huidige lied is op de wijze van t Grönnens Laid en daarmee aanzienlijk vrolijker klinkend. Wat de tekst van het lied betreft, springt andermaal in het oog dat er met name op gevoel gespeld wordt.

Muziek

Het meestgedraaide carnavalsnummer gedurende de eerste vier dagen van dit carnaval is met grote afstand wederom ‘Carnaval in ‘t Noorden’ van Rooie Rinus & Pé Daalemmer.

Met nog één avond te gaan voordat met Aswoensdag een periode ingaat van bezinning, zijn dit mijn impressies van het Gronings van Kronkeldörp.

- Onnoemelijk veel meer informatie, alsmede mooie foto`s over het noordelijkste carnaval van Nederland zijn te vinden op http://www.oldeclooster.nl/

FAQ: vragen over de Groningse streektaal

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 22 Feb 2017 15:51:12 GMT

In mijn tijd als streektaalfunctionaris viel het me op dat er over het Gronings vaak dezelfde vragen gesteld werden via mail en telefoon. Met mijn collega`s van het Huis van de Groninger Cultuur heb ik toen een aantal veelgestelde vragen genoteerd en uitgewerkt. Henk Scholte dacht intensief mee over de vragen en de uitwerkingen en Jan Glas redigeerde het stuk. Het zou jammer zijn als deze 'FAQ' in limbo zouden verdwijnen, vandaar hierbij alsnog het (ongetwijfeld incomplete) rijtje.

1. Hoe oud is het Gronings?

Hoe oud een taal is, is zelden met zekerheid te zeggen. Een taal ontstaat door beïnvloeding van allerlei, vaak politiek-economische factoren en wordt eerst al geruime tijd gesproken voordat iemand op het idee komt iets in die taal te schrijven.

Daar doet zich al het volgende knelpunt voor: zodra iets op schrift gesteld wordt, moet dat schrift ook nog eens de kans krijgen om overgeleverd te worden. Nu is dat in het geval van kleitabletten en rotstekeningen weliswaar nog haalbaar, maar dat geldt niet voor iedere materiaalsoort. Voor de uitvinding van de drukpers (in West-Europa bevorderde die uitvinding de overlevering van geschriften vanaf de 15e eeuw) waren mensen die überhaupt de kunst van het schrijven machtig waren aangewezen op vergankelijke materialen die bijvoorbeeld brandbaar waren. Perkament is gemaakt van dierhuiden en gaat in die zin al langer mee, al werd ook dat materiaal regelmatig hergebruikt of anderszins niet zorgvuldig bewaard.

Een andere moeilijkheid bij de leeftijdsbepaling van een levende taal, is dat die zich voortdurend ontwikkelt en daardoor verschillende stadia kent.

Hoe oud het Gronings precies is kunnen we niet met zekerheid zeggen, maar bij benadering durven we te stellen dat het in ieder geval aan het einde van de Middeleeuwen (+/- 1500) in toenmalige varianten gesproken werd.

2. Hoe is het Gronings ontstaan?

Zoals hierboven aangegeven, ontstaat een taal niet als bij toverslag en liggen er regelmatig politiek-economische invloeden aan ten grondslag.

Hoe dan ook: even generaliserend was in de Middeleeuwen onze huidige provincie opgedeeld in drie verschillende stukken.

 De stad Groningen en het omringende gebied, dat het Gorecht heet, behoorden tot wat nu Drenthe is;

 Het reepje in het uiterste oosten van onze provincie, Westerwolde, was een heerlijkheid en hoorde bij het Stamhertogdom Saksen;

 De rest van de provincie; de Ommelanden en het Oldambt, behoorden tot Friesland. In de praktijk kwam het uitvoerende bestuur op lokaal niveau te liggen bij de landadel, bij de abten van kloosters en in mindere mate bij boeren. In de 14e en 15e eeuw kwam dit gebied onder de gerechtelijke macht van de stad Groningen te staan. De taal die er gesproken werd was toen al Nedersaksisch, in plaats van het eerdere Oudfries en latere Middelfries.

Tot het jaar 1600 waren de inwoners van de huidige provincie Groningen in economische zin sterk gericht op het oosten. In talig opzicht zijn die invloeden duidelijk merkbaar. Na deze periode vormden de toen ontstane Nederlanden een eenheid, waardoor het Gronings ook door de standaardtaal, het Nederlands, beïnvloed werd. Tot slot had het Middelnederduits, dat al geruime tijd in Drenthe werd gesproken, veel gevolgen voor de taal die toen in het huidige Groningen gangbaar was; het was de handelstaal waarmee de mensen in het Nedersaksische taalgebied met elkaar communiceerden.

In zijn boek ‘Duizend jaar Gronings Taallandschap verdeelt H. Feenstra het Gronings onder in verschillende taalfasen: ‘Oudgronings’ (tot aan ongeveer 1600), Middelgronings (1600 - +/- 1800) en Nieuwgronings (+/- 1800 – heden).

3. Hoeveel mensen spreken er Gronings?

Hier is geen recent onderzoek naar gedaan. In zijn onderzoek naar dit onderwerp uit het begin van dit millennium heeft de taalkundige Henk Bloemhoff, streektaalfunctionaris van het Stellingwerfs, getracht in kaart te brengen hoezeer het Gronings nog gebezigd wordt. Het betreft hier een onderzoek van een aantal jaren geleden. De recentere en kleinere onderzoeken naar de mate waarin het Gronings actief als taal wordt gebruikt, spreken elkaar tegen en geven daardoor geen helder beeld.

Het Sociaal Planbureau Groningen durft stelliger te zijn in haar cijfers, gesteund door recenter onderzoek van onder meer het Meertens Instituut. Naar die maatstaven spreekt 40% van de inwoners van Groningen dagelijks Gronings en kan 75% van de inwoners het Gronings goed verstaan. http://sociaalplanbureaugroningen.nl/trots-op-groningen/tradities-en-gebruiken-belangrijk-in-het-lev...

Het is verstandig om bij een vraag als deze altijd de nuance aan te brengen wat je precies wilt weten: gaat het om het verstaan van het Gronings, dan zal het percentage hoger zijn dan waar het de spreekvaardigheid betreft. Nog weer minder mensen kunnen het Gronings goed lezen en het percentage mensen in het Groningse taalgebied dat in het Gronings schrijft is het laagst.

4. Is het Gronings een taal of een dialect?

Talen en dialecten: één pot nat?

In de taalkunde wordt geen onderscheid gemaakt tussen talen en dialecten. De verschillen die er zijn, zijn vaak slechts politiek-economisch: ooit heeft een overheid besloten wat wel een taal is en wat die noemer en dus die status niet krijgt. Voor de vergelijking tussen taal en dialect wordt regelmatig een militaire metafoor gebruikt: een taal wordt dan omschreven als een dialect met een leger en een vloot.

Politiek: Gronings is een dialect

In politieke zin is het Gronings een dialect en daarin schuilt meteen een reële bedreiging: scholen zijn niet verplicht het Gronings aan te bieden als onderwijstaal, officiële overheidsdocumenten (brieven van de gemeente over afvalscheiding; juridische verhandelingen en parkeerboetes) zijn niet in het Gronings en naambordjes en nieuwsberichten evenmin. Relatief zijn er veel meer mensen die het Gronings machtig zijn in woord dan in schrift, oftewel: veel mensen spreken het, weinig lezen het en nog minder schrijven het.

Gronings hoort bij het Nedersaksisch

Hoop gloort vanuit de Nedersaksische kant. Het Gronings is weliswaar een dialect, maar het behoort tot het Nedersaksisch en dat is sinds het in werking treden van het Europees Handvest voor regionale talen of minderheidstalen (1998) een erkende streektaal. Het Nedersaksisch bestaat uit een verzameling Nederlandse, Deense en Duitse dialecten die gesproken worden in het noorden van Duitsland, het Deense grensgebied en in het noordoosten van Nederland: de provincies Groningen, Drenthe, Overijssel, de Gelderse regio's Veluwe en Achterhoek, en de Stellingwerven in het zuiden van Friesland. De overeenkomsten tussen de Nedersaksische dialecten is dusdanig dat mensen uit Groningen zich met hun taal verstaanbaar kunnen maken tot aan Hamburg toe, zo luidt de heersende opvatting.

Talen & kruisbestuiving

Een taal staat zelden op zichzelf. Het komt maar heel weinig voor dat er een gemeenschap is die, verstoken van contact met andere mensen, een geheel eigen ontwikkeling kent. Er is nagenoeg altijd sprake van kruisbestuiving van talen.

Talen hebben elkaar onderling altijd beïnvloed. In de Middeleeuwen gebeurde dat bijvoorbeeld al door middel van handel of door een rondtrekkende muzikant die voor nieuwsverstrekking of vertier zorgde (troubadour).

Met de beschikbaarheid van internet lijken wereldtalen als het Engels en Arabisch steeds meer aan terrein te winnen, terwijl kleinere talen minder opduiken op massamedia.

Landsgrenzen zijn geen taalgrenzen

Goed om te weten is dat talen zich niet bepaald aan landsgrenzen houden. Zoals hierboven uitgelegd, behoren het Gronings en het Drents bijvoorbeeld tot het Nedersaksisch en die taal wordt aan de andere kant van de Duitse grens ook gesproken. De opkomst van een centraal gestuurd onderwijssysteem in de standaardtaal heeft eraan bijgedragen dat de talige ‘grenzen’ in de afgelopen paar eeuwen meer parallel zijn gaan lopen aan die landsgrenzen.

5. Hoeveel soorten Gronings zijn er hoe komt het dat die verschillen er zijn?

Iedere taal heeft verschillende varianten en bij een streektaal is dat niet anders. Die verschillen hangen ook weer samen met de eerder genoemde stelregel dat talen zich niet houden aan lands- en provinciegrenzen, maar veel sterker gestuurd worden door andere geografische en politiek-economische zaken. De turfafgravingen in de voormalige Veenkoloniën hebben bijvoorbeeld een sterke migratie op de been gebracht, die ertoe leidde dat het Gronings uit die streek invloeden kent uit meerdere windrichtingen.

Dialectvarianten die per regio verschillen, worden ook wel aangeduid met de term ‘regiolecten’. Onderlinge verschillen binnen een streektaal geven deze verscheidenheid en kleur, al worden ze door sommige mensen als vervelend en potentieel verwarrend beschouwd.

Hoewel het Gronings in de volgende streken per regio of woonplaats kan verschillen, hanteren we de volgende onderverdeling van het taalgebied – daarbij de indeling volgend die Siemon Reker, Christopher Bergmann en Hindry Schoonhoven in hun laatste publicaties eveneens aanhielden. [i]

- Oost-Gronings: daaronder vallen de gebieden die bekend staan als het Oldambt en de Veenkoloniën. Het Westerwolds heeft daarbinnen een status aparte, al wordt dat Westerwolds nog maar weinig gebezigd. Lange tijd werd een indeling aangehouden waarbij het Veenkoloniaals en het Oldambtsers als twee verschillende varianten van het Gronings werden gezien, terwijl er nu zoveel overeenkomsten zijn dat het Gronings in deze gebieden samen onder de noemer ‘Oost-Gronings’ worden geschaard ;

- Noord-Gronings: daartoe behoort de streek van het Hogeland. De vage grens met Oost-Gronings is een brede overgangszoom die bij bestudering bijvoorbeeld valt waar te nemen ter hoogte van Noordbroek;

- West-Groningen: dat is het Westerkwartier, dat zich zelfs langs scheidingen door riviertjes qua klanken en klankkleuren sterk onderscheidt van het Noord- en Oost-Gronings;

- Gorecht: de streek Gorecht ligt rondom de Stad Groningen en vormt met die Stad voor het gehoor een smeltkroes van de andere vormen. Net als het Westerwolds is het Stad-Gronings zeldzaam aan het worden.

Daarnaast bestaan er nog varianten die nauwelijks nog onderhouden worden, zoals het Kollumerpompsters en een variant die op Schiermonnikoog voorkomt. Beide vormen behoren bij een gebied dat in geografisch oogpunt tegenwoordig tot Friesland behoort en in taalkundig perspectief sterk beïnvloed lijkt door de Friese taal.

6. Wat zijn belangrijke Groningse websites?

‘Linkjewailen’

Wie op internet gaat zoeken naar het Gronings, stuit op tal van websites die zich richten op de Groningse taal. Behalve de homepages van artiesten, toneelverenigingen en de goedbezochte websites van Dagblad van het Noorden, RTV Noord en OOG, zijn er verscheidene die zich richten op een specifiek onderdeel van de Groningse taal.

Het loont de moeite om op een druilerige dag (of op een stralende) eens een digitale wandeling langs dergelijke websites te maken. Het volgende overzicht is beslist niet compleet en verdient uitbreiding, maar om eens een aantal pronkjuwelen, of eigenlijk ‘linkjuwelen’ te noemen:

· http://www.groningsonline.nl/ Het zakwoordenboek van professor Reker online, met de spellingsregels er gratis bij.

· http://klunderloa.nl/ Digitaal lesmateriaal voor leerlingen in het basisonderwijs. Een schat aan onderwijsmateriaal ligt zo voor het grijpen. Ouders en onderwijzers: grijp uw kans!

· https://www.huisvandegroningercultuur.nl/ Actueel is de website van het Huis van de Groninger Cultuur.

· http://www.rug.nl/research/groningertaalencultuur/ De website van Het Bureau Groninger Taal en Cultuur: de wetenschappelijke tak van het Gronings, met onder meer taalcolumns en Gronings in beelden op straat.

· http://www.webloug.nl/ Deze website heeft een schitterende woordspeling als naam: een contaminatie van de woorden ‘weblog’ en ‘loug’, dat in het Gronings dorps(kern). Dat belooft veel creativiteit en die belofte wordt met deze gevarieerde cultuurwebsite ingelost.

· http://www.liudger.org/nl/ Gronings monnikenwerk: de bijbel en meer spiritueels in het Gronings.

· http://www.grunnegerbouk.com/Stichting_t_Grunneger_Bouk/Welkom.html Ruim veertig jaar actief met het promoten en uitgeven van Groningstalige literatuur.

· http://www.boukenkist.nl/ Onlinewinkel met boeken over Groningen en van Groningstalige publicaties.

· http://www.toalentaiken.nl/Toal_en_Taiken/Tiedschrift_veur_Grunneger_Cultuur.html Website van Toal & Taiken, het grootste streektaaltijdschrift van Nederland.

· http://www.degrunnegersproak.com/ Zet zich al sinds 1919 (bijna tijd voor een feestje!) in voor het bevorderen en behoud van toneel en theater in de Groningse taal.

· http://www.kreuzekeuze.nl/ ‘Opdroads’ Groninger tijdschrift vol Groningse verhalen en gedichten.

· http://www.dideldom.com/verhoalen.shtml Een depot met werk van maar liefst 91 (!) Groningstalige auteurs.

· http://www.kostverloren.org/start.html Organisator van culturele evenementen zoals de jaarleukse ‘Veurleescup’ voor kinderen.

· https://www.youtube.com/watch?v=V8Gqo3AFD8Q GrunnenTV is het Youtube-kanaal met de hilarisch overgesynGRONINGseerde en immens populaire korte filmpjes. In de link vertelt founding father Eric Bats over zijn geesteskind.

· https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/Veurblad De Nedersaksische wikipedia.

7. Als ik Groningse les wil volgen, waar kan ik mij dan aanmelden?

Het Huis van de Groninger Cultuur biedt cursussen aan in de stad Groningen en op verschillende locaties in de provincie. Deze cursussen worden gegeven door speciaal daarvoor opgeleide docenten. De docentenopleiding en het lesmateriaal zijn verzorgd door Siemon Reker.

Daarnaast zijn er nog docenten actief die als zelfstandige stoomcursussen en repetitieve Groningse les geven.

8. Wat zijn de verschillen tussen het Gronings en het Nederlands van nu?

Een levende taal is in beweging. Woorden komen en gaan, of veranderen van uitspraak of betekenis. Onze streektaal kent woorden die typisch zijn voor het Nedersaksisch, het Gronings of zelfs voor bepaalde streken.

Sommige regionale woorden zijn kenmerkend voor meerdere dialecten. ‘Schuddeldouk’ is bijvoorbeeld een Groningse vertaling van ‘vaatdoekje’, maar in Belgisch Nederlands is ‘schoteldoek’ dat eveneens, het Achterhoeks kent ‘schötteldoek’ en het Brabants ‘schutteldoek’.

‘Stevel’ was Middelnederlands voor ‘laars’, maar wordt nu in het Nederlands niet meer of nauwelijks nog gebruikt. Het Gronings kent ‘stevel’ nu juist in die betekenis.

‘Dieverdoatsie’ (tijdverdrijf) is bijvoorbeeld een fraai woord dat, zo lijkt het, alleen in het Gronings en Drents voorkomt.

Met name in de categorie scheld- en schimpwoorden kent een streektaal veelgebruikte, kenmerkende en ook regionaal bepaalde woorden. ‘Slaif’ betekent zowel pollepel als sukkel en wordt door het hele Groningse taalgebied gebezigd. Scheldwoorden als ‘slichte praai’ (vrij vertaald: onnozele prei), ‘glasoal’ (letterlijk: glasaal, figuurlijk: bleekneus) en ‘gaanzegat’ (ganzenkont/ slome dame) komen regionaal voor.

Behalve op woordniveau, kent het Gronings een aantal grammaticale punten waarop het verschilt van het Nederlands.

· De werkwoordvolgorde is in het Gronings ‘groen’. Hoewel de taalkundige K. Ter Laan in de jaren 50 al sprak over het verlies ervan en uit recente onderzoeken blijkt [1] dat veel Groningssprekenden niet meer conform deze regel praten [ii] , hanteert het Gronings een zogenaamde ‘groene volgorde’ waar het gaat om de locatie van het zelfstandig werkwoord en het hulpwerkwoord.

Uitleg hierbij en een voorbeeldje om dit te illustreren: de volgende bijzinnen zijn in het Nederlands beide correct:

-“…omdat Wia Buze in 2015 werd geridderd.”

-“…omdat Wia Buze in 2015 geridderd werd.”

In de eerste voorbeeldzin staat het voltooid deelwoord achter de persoonsvorm. Deze volgorde wordt ook wel de ‘rode volgorde’ genoemd. In het Hollands wordt deze volgorde vaker gebruikt dan de andere, hoewel beide varianten correct zijn.

De tweede voorbeeldzin heeft het voltooid deelwoord voor de persoonsvorm staan. De bepalende handeling komt dus eerst. Dat heet de groene volgorde en is van oudsher, en volgens puristen ook nu nog, voor Groningers de enige juiste.

· In de tegenwoordige tijd zijn werkwoordvervoegingen in het Gronings niet zo lineair als in het Nederlands, met name bij de o-klank en de ie-klank. (ik blief, doe blifst, wie blieven/ ik loop, hai lopt, wie lopen/ ik koop, zai kòcht, wie kopen).

· Niet alle werkwoorden die in het Nederlands regelmatig zijn, zijn dat in het Gronings ook. Een werkwoord als ‘maken’ bijvoorbeeld, kent als verleden tijdsvorm ‘maakten’. Het Groningse ‘moaken’ kent echter als verleden tijdsvorm naast ‘moakten’ in het westen van de provincie, in het noorden ‘mouken’ en in het oosten ‘muiken’ en ‘maiken’. [iii]

· Andersom is niet ieder werkwoord dat in het Nederlands onregelmatig is, in het Gronings regelmatig. ‘Haalden’ kent in het westen van ons taalgebied een vertaling ‘hoalde’, maar in het oosten is het ‘huil’ en in het noorden ‘hil’.

· Voltooide deelwoorden beginnen in het Nederlands vaak met het voorvoegsel ‘ge-’: ‘gelopen’, ‘gedroomd’ en ‘gewacht’. De Groningse vertalingen van deze voltooide deelwoorden hebben deze voorvoegsel bijna nooit: ‘lopen’, ‘dreumd’ en ‘wacht’.

In het Nederlands bestaan ook infinitieven die aanvangen met het voorvoegsel ‘ge-‘: ‘geloven’, ‘gedenken’ en ‘gelasten’. De voltooide deelwoordvorm daarvan behoudt in de praktijk dat voorvoegsel: ‘geloofd’, ‘gedacht’ en ‘gelast’.

Bij Groningse voltooide deelwoorden waarvan de infinitief eveneens al met dat voorvoegsel ‘ge-‘ aanvangt, zien we dat voorvoegsel in veel gevallen eveneens terug in het voltooid deelwoord: ‘genezen’ blijft ‘genezen’ en ‘genieten’ wordt ‘genoten’. Er zijn hierbij uitzonderingen. Het Nederlandse ‘geloven’ wordt bijvoorbeeld naar het Gronings vertaald als ‘geloven’ en als ‘geleuven’, maar ook als ‘loven’ en ‘leuven’. De eerste vorm heeft ‘geleufd’ als voltooid deelwoord, de tweede ‘leufd’.

Werkwoorden waarvan de infinitief met het voorvoegsel ‘ver-‘ aanvangen, krijgen in de voltooide vorm in het Nederlands niet nog dat extra prefix ‘ge-‘: ‘vertellen’ heeft als voltooid deelwoord ‘verteld’, ‘verbloemen’ krijgt ‘verbloemd’. In het Gronings loopt dat synchroon: ‘verhoesd’, ‘verrekt’, ‘verkontjed’.

Zodra voltooide deelwoorden als bijvoeglijke naamwoorden worden gebruikt, zoals in het Nederlands ‘de gelopen afstand’ en ‘het gelezen boek’ blijft in het Gronings het voorvoegsel ‘ge-‘ van oudsher wel gerealiseerd. In de praktijk is dit verschijnsel echter op z`n retour, in het voordeel van de deletie: ‘de gemoakte raais’ en ‘de gereden meters’ komen voor, maar ‘de leden wiendschoade’, ’t zoagde klampke’ en ’n sneden stoet’ ook.

· De kofschipregel, die leert hoe onregelmatige werkwoorden in de verleden tijd gespeld worden, is ook van toepassing op het Gronings.

[i] ‘Hogelandster waarkwoorden’ (Schoonhoven & Bergman)

[ii] Uit het grootschalige onderzoek ‘Vroag & Antwoord’ dat BGTC uitvoerde blijkt dat, onder meer (Reker, Brontsema, Nienhuis)

[iii] Zakwoordenboek van Reker

Een sprookje van een klus!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 19 Feb 2017 15:01:47 GMT

“Schrijf de titels van zoveel mogelijk bekende sprookjes onder elkaar op.” Zo luidde de eerste opdracht in de collegereeks Mondelinge Vertelcultuur. Voor een student die koud terug is uit een amusementspark in het zuiden des lands was dat niet zo`n complexe opdracht: beginnen bij De Rode Schoentjes en zo verder in gedachten het bos door langs De Wolf en de Zeven Geitjes, Roodkapje en andere hoofdrolspelers uit eeuwenoude volksverhalen die veelal bedoeld waren om mensen te moraliseren en hen – soms heel letterlijk – op het rechte pad te houden.

Toen de pennen weer naast de collegeblokken lagen vertelde de docent over een psychologisch testje dat aan de hand van deze opdracht wordt uitgevoerd: de eerste sprookjes die worden opgeschreven geven inzicht in de psyche. Noteer je als eerste Hans en Grietje? Dan geeft dat wellicht blijk van verlatingsangst. Staat Assepoester of Sneeuwwitje bovenaan je lijstje? In dat geval wacht je mogelijk op een verlosser die je uit je huidige omstandigheden bevrijdt. Is het Klein Duimpje die je rijtje titels aanvoert? Grote kans dat je je een nietig wezen voelt in een wereld die voor jou te groot en te onoverzichtelijk is om te behappen – of juist dat je ondanks je lage positie een hogergeplaatste te slim af bent. In mijn geval zou je het dus zo kunnen interpreteren dat ik als student aan mijn eigen feestgedrag ten onder zou gaan – maar een betere lezing was dat het tableau behorende bij De Rode Schoentjes zich nu eenmaal dichtbij de door mij gekozen ingang van het sprookjesbos bevond.

De zojuist genoemde manier is er nog maar één om sprookjes te duiden. Er zijn er nog veel meer en er kwamen nog ettelijke voorbij in de collegereeks. Na een maandagochtendlezing over Freudiaanse duidingen van sprookjes (Repelsteeltje is een fallussymbool, het rode kapje van het kleine meisje in het bos symboliseert de vruchtbaarheid van de adolescent die valt voor de verlokkingen van een nozem/ wolf, Doornroosje prikt zich op de eerste dag van haar volwassen leven niet daadwerkelijk aan een spinnenwiel, maar…), haakte ruim de helft van de studentes die het college volgden af. Ze hadden geen trek meer in die ‘vieze verhaaltjes’ van de docent.

Ik weet nog dat ik het als kleuter ontmoedigend vond dat lieve prinsessen en goede feeën in sprookjes vaak blond haar hebben. De heksen of boze stiefmoeders hebben vaak donker haar en een hardere uitdrukking dan die prinsessen die hoog scoren op de Arische graadmeter. Kortom: blond haar goed, donker haar slecht. Disney droeg grif bij aan deze tweedeling. Totdat jaren later eindelijk Beauty and the Beast geanimeerd verfilmd werd en er een prinses populair werd met bruin haar, die gek was op boeken, niet begrepen werd door oppervlakkige omwonenden, op een stoer werkpaard reed en meer waarde hechtte aan karakter dan aan voorkomen en zij uiteraard mijn lievelings-sprookjesheldin werd, was Sneeuwwitje om die reden mijn favoriet. Politiek-correct als de bonzen achter het Disney-imperium zijn, compenseerden zij hun overdaad aan Kaukasische heldinnen vanaf het begin van de jaren negentig overigens met films als Pocahontas, Mulan, The Princesse and the Frog en Aladdin.

Volksverhalen zingen al heel lang rond, voordat iemand eens de moeite neemt ze op te schrijven. Om die reden zijn er ook zekere grondmotieven en personages die per streek kunnen verschillen. Een sluwe vos komt bijvoorbeeld in verschillende fabels voor. Ook is er regelmatig sprake van een feodaal stelsel met een koning, een prinses en een hofhouding. Zelfbeheersing is een deugd die in veel moraliserende sprookjes voorkomt. Niet zo vreemd is het daarom, dat sprookjes lange tijd niet bedoeld waren voor kinderen, maar juist voor jongvolwassenen. Exempelen zoals het Middelnederlandse Mariken van Nieumeghen en het Mariamirakel Beatrijs zijn hier andere voorbeelden van. De gebroeders Grimm schreven bijvoorbeeld geen sprookjes, maar bundelden bestaande sprookjes. Die verhalen kenmerken zich geen van allen door fluwelen handschoentjes en zoetgevooisde woordjes: sprookjes kennen regelmatig uiterst wrede verhaallijnen.

Groningse sagen en volksverhalen vormen hier geen uitzondering op: op de basisschool duizelde het me al van die wrede ‘rechter’ van Faan, de weddenschap van die arme Aagt uit Eenrum, de verstandhouding van Grootoog en Kleinoog en het hellebeest met de naam ‘Widde Wiend’. De sagen hier worden gevormd en getekend door de omgeving. Witte slierten mist hebben inderdaad wel iets van nevelgeesten oftewel ‘Witte Wieven’ en in het huilen van de wind kun je soms van alles horen.

Dankzij de vertaalkunsten van Marten van Dijken heeft het Gronings niet alleen volksverhalen en de sprookjes die al geschreven werden door schrijfsters als Annie van Dijken en Gré van der Veen, maar sinds vorig jaar ook de Grunneger Grimm. Het mogen voorlezen van een aantal van die sprookjes voor RTV Noord was heel speciaal. Niet in de laatste plaats omdat mijn kleuterheldin erbij zat: Sneeuwwitje! Dat ik per ongeluk de verkeerde pruik uit de kist met verkleedkleren had opgediept mocht de pret daarbij niet drukken – ook dat zal wel een symbolische lading hebben gehad.

http://www.rtvnoord.nl/nieuws/17402...

Niet ‘haalfbeks’, maar het Gronings zit diep

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 05 Feb 2017 21:41:51 GMT

Onderzoek: “Noordelijk dialect spreek je achter in de mond”

Iemand die onduidelijk of gebrekkig spreekt, heet in het Gronings te ‘monkeln’. Ook wordt er wel gezegd dat zo iemand ‘haalfbeks’ praat. De technieken waarmee je kunt toetsen hoe iemand daadwerkelijk zijn spraakorgaan inzet om op zijn persoonlijke manier te praten, zijn in de afgelopen decennia sterk verbeterd.

‘Noordelijk dialect spreek je achter in de mond’ - zo luidde deze week de kop van een artikel dat inging op het onderzoek dat Martijn Wieling van de Rijksuniversiteit Groningen en een aantal collega`s van andere onderzoeksinstellingen uitvoerden en onlangs publiceerden i n Journal of Phonetics . Hun publicatie is hier te vinden: http://www.martijnwieling.nl/files/WielingEtAl-Articulography-R2.pdf

Voor hun onderzoek hebben Wieling et al in 2013 verschillende scholieren in Ter Apel (het zuidelijkste puntje van Groningen) en Ubbergen (Gelderland, even boven Nijmegen) onderworpen aan een onderzoek naar de uitspraak van woorden, waarbij electroden op de tongen van de participanten waren geplaatst.

De 15 proefpersonen uit Groningen en de 25 uit Gelderland werd een lijst voorgelegd met woorden die zij in hun eigen dialect werden geacht uit te spreken. Die gegeneraliseerde realisaties zijn uitgeschreven in IPA; dat is een fonetisch alfabet om dicht te benaderen hoe het uitgesprokene echt klinkt. Wat hierbij opvalt is dat het Gronings van de tieners evident als modern te betitelen valt. ‘Geit’ wordt bijvoorbeeld vertaald als ‘xɛit’ (een iets langgerekte versie van ‘geit’) en dat druist wellicht tegen het verwachtingspatroon in. Dit onderzoek richt zich echter sec op de locatie van de realisaties. Waar worden die klanken gemaakt in het ‘klankkastje’ van de deelnemers?

Nu weten we dat medeklinkers op bepaalde plaatsen in de mond worden gerealiseerd: voor de ‘b’ is bijvoorbeeld contact van de lippen nodig en deze letter wordt daarom geclassificeerd als ‘bilabiaal’. Een ‘f’ vereist contact tussen onderlip en boventand en heet daarom ‘labiodentaal’ te zijn en zo zijn er nog een aantal categorieën. Bij klinkers zit dat anders: daar bepalen andere factoren de klank die de luchtstroom aanneemt en spelen vernauwingen in het klankapparaat een rol. De ene klinker wordt daardoor verder voorin de mond gemaakt dan de andere: http://www.audiologieboek.nl/htm/hfd10/beelden/10-2-2-2.gif

Dankzij de vernuftige meetapparatuur van nu is het gelukt vast te leggen dat dezelfde klanken door de tieners (gemiddelde leeftijd: 16,6 jaar) uit Ter Apel verder achterin de mond worden gerealiseerd dan die van de jongeren uit Ubbergen.

Daarmee beantwoordt dit onderzoek een aantal vragen, maar roept het daarnaast ook zekere vragen op. Marc van Oostendorp toont zich in zijn reflectie in Neerlandistiek bijvoorbeeld nieuwsgierig naar waar de verschillen in articulatiebasis tussen jongeren uit verschillende delen van het taallandschap binnen ons land die door dit onderzoek lijken te worden bevestigd dan vandaan komen. Wellicht een aanleiding voor meer onderzoek naar het Gronings, want dat het diep verankerd zit wisten we al – maar nu is het ook nog in letterlijke zin bevestigd.

Bronnen:

· http://www.martijnwieling.nl/files/WielingEtAl-Articulography-R2.pdf

· http://www.neerlandistiek.nl/2017/01/noordelijk-dialect-praat-je-achter-in-de-mond/

· http://www.audiologieboek.nl/htm/hfd10/10-2-2.htm

Grogwedstried

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 25 Jan 2017 14:59:37 GMT

Wel moakt de schierste Grunneger vlog?/ Wie maakt de beste Groningse vlog?

Het wemelt op internet van de blogs en de vlogs. Het aanbod van Groningse vlogs, oftewel ‘grogs’ is daarin nog wat magertjes. Groningse filmpjes zijn wel te vinden op het internet, maar er kan nog veel meer bij. Vandaar deze Groninger vlogwedstrijd: iedereen die dat leuk vindt mag een filmpje maken in en/of over het Gronings en daarmee meedingen naar prijzen.

Een aantal criteria is er wel:

· Het is de bedoeling om een onderhoudend filmpje te maken in en/of over het Gronings;

· Dat filmpje duurt tussen de 4 en de 7 minuten;

· Het mag over van alles gaan: een Grote Markt vol mensen die een flashmob doen op het Gronings volkslied; de buurvrouw die een topografisch Grunneger alfabet brengt (“…en Z is van Zuudhörn, woarmit k ter n ènd’ aan braai”); de acteurs van een toneelvereniging die een ingekorte versie van hun Groningstalige stuk op de planken & voor de lens brengen; migranten en onze streektaal; kinderen die Groningse liedjes zingen; gepensioneerde agrariërs die Groningse benamingen opsommen voor landbouwgerei; een polonaise door Groningen op Pé en Rinus’ ‘Carnaval in t Noorden’; een onderzoekje waarbij een x aantal mensen gevraagd wordt of ze de betekenis van zekere Groningse woorden kennen, etc.

· Overlast bezorgen door mensen of dieren te laten schrikken of zelfs in gevaar te brengen is niet de bedoeling – in een winkelkarretje van de dijk terwijl je ‘moi’ scandeert? Liever niet!;

· Wees voorzichtig bij het maken van de grog. Het maken ervan is voor eigen risico en zoek dat risico vooral niet op;

· De leeftijd van de grogger doet er niet toe; wij maken geen onderscheid naar anciënniteit;

· Als je iemand anders filmt, bespreek dat dan van te voren met diegene;

· Niet op alle locaties mag gefilmd worden. Controleer of jouw filmlocatie(s) zich lenen voor je grog;

· Let op de zuiverheid van het beeldmateriaal en het geluid;

· Bewaar desondanks het plezier in het Gronings en in jouw product!

Ga aan de slag, upload jouw filmpje op Youtube, meld je voor 8 maart aan als deelnemer door een mailtje te sturen met je naam, adresgegevens, telefoonnummer en de link naar je filmpje naar Grunnegervlog@gmail.com Een vakkundige jury beoordeelt de grogs en kent drie door het Huis van de Groninger Cultuur beschikbaar gestelde prijzen in de vorm van envelopjes met inhoud toe aan de origineelste, meest onderhoudende of ‘Groningste’ grogs en de winnaars worden bekendgemaakt op de Dag van de Groninger Taal op 18 maart (Groninger Archieven). Een aantal grogs wordt daar ter plekke vertoond.

Vernuver joe dermit, wie zellen t zain!

Aankondiging boekpublicatie

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 25 Jan 2017 14:22:27 GMT

Inmiddels kunnen we de dagen aftellen... Het boekje met de onderzoeksresultaten en onderzoeksblogs die Abel Darwinkel (voor het Drents) en ik (voor het Gronings) hebben geschreven verschijnt op 4 maart aanstaande! In het Drentse Huus van de Taol in Beilen, dat dit jaar haar tienjarig bestaan viert, wordt 'A(i)bels schier getallenboekie' feestelijk gepresenteerd. Op 18 maart mogen wij op de Dag van de Groninger Taal in Groningen een lezing geven over de inhoud, gecombineerd met een 'krougkwis'.

2016: nieuwe woorden naar het Groningse nieuws

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sat, 31 Dec 2016 13:07:59 GMT

Mijn lijstje nieuwswoorden uit het nieuws van onze provincie

Nieuwe woorden en het nieuws

Taal is organisch en als een taal leeft, worden er nieuwe woorden aan toegevoegd en raken er andere woorden juist in onbruik.

Een woord wordt aan een taal toegevoegd zodra dat nodig is. Bij de uitvinding van een apparaat, de introductie van een gebruik of een andere noviteit zal er meer behoefte zijn aan een frisse term. Door groepen die zich willen onderscheiden worden ook wel woorden toegevoegd die synoniemen hebben en dus feitelijk niet nodig zijn qua betekenis: zodra ‘chill’ of ‘relax’ niet meer voldoen (omdat een 23+-er het woord gebruikt, bijvoorbeeld…) wordt ‘flex’ het nieuwe ontspannen – om een dag later alweer belegen te zijn.

Behalve leenwoorden uit andere talen, jargon en jongerentaal die onze taal verrijken, kennen we ook neologismen. Neologismen zijn, zoals het voorvoegsel ‘neo’ al doet vermoeden, nieuwe woorden. Dat kunnen woorden zijn die al bestonden en een andere betekenis krijgen, of woorden die voorheen nog niet werden gebruikt.

‘Onversneden nieuwe’ woorden komen daarbij niet zoveel voor. Het is zelden zo dat van het ene op het andere moment besloten wordt dat ‘zar’ een woord is met een zekere betekenis. Vaker is het zo dat het gaat om een samenstelling van reeds bestaande woorden. ‘Jaszak’, bijvoorbeeld, of ‘voorrangsweg’ zijn samenstellingen van woorden die al eerder in zwang waren.

Tot woord van het jaar wordt ook vaak zo`n samenstelling gekozen. In 2016 was dat ‘treitervlogger’, in 2015 ‘sjoemelsoftware’ en in 2014 ‘dagobertducktaks’. ‘Terror-oehoe’ was in 2015 ook populair.

Kijkend naar het regionale nieuws ontstonden er ook veel neologismen binnen onze provincie. Aangezien de periode rond Oudjaarsdag een tijd is van lijstjes, hierbij een opsomming van een aantal nieuwswoorden uit 2016. Binnen Groningen waren er nog veel meer te verzamelen, maar een groepje zeer schrijnende heb ik in dit overzichtje buiten beschouwing gelaten. Welk nieuwsneologisme viel jullie op?

Nieuwsneologismen uit Groningen

· Zeehondencentrum. Opnieuw was er in 2016 veel te doen rond de opvang van zeehonden in Pieterburen en, zo leek het lange tijd, elders in de provincie. Na jaren de benaming ‘zeehondencrèche’ te hebben gedragen, gaat de opvang sedert dit jaar als ‘zeehondencentrum’ door het leven.

· Bevingsmonumenten & bevingstrauma. Dat het überhaupt nieuws heette is een schandaal, maar dit jaar werd het onderzoeksrapport gepubliceerd dat inzicht geeft in de psyche van de bewoners uit het bevingsgebied. Het liegt er niet om, want die dreiging doet nogal wat met de gemoedsrust van bewoners. Niet alleen particulier onroerend goed, maar ook rijksmonumenten lopen schade op door de gaswinning. Dat kan evenmin als een verrassing komen, maar haalde toch het nieuws.

· Antarcticafriet. ‘Omdat het kan’ is een veelgehoorde kreet en veelal een loze. In het geval van een frietbakker die zijn nering op Antarctica etaleert krijgt het toch nog inhoud. Arjen Boerstra uit Den Horn is beeldend kunstenaar en gaat het doen ‘omdat het kan’.

· Toeterspoorwegovergang. Het ging al eerder fataal verkeerd bij de beruchte spoorwegovergang nabij Winsum en in november gebeurde er opnieuw een ongeluk. Een passagierstrein boorde zich door een melkwagen en ontspoorde. Voor de meeste betrokkenen liep het met een sisser af. Er werd geoordeeld dat machinisten voortaan moeten claxonneren om de komst van de trein aan te kondigen. Een tijdelijke oplossing, waar omwonenden niet onverdeeld blij mee waren.

· Knuffelverbod. Het knuffelverbod in de zorg, dat impliceert dat iedere vorm van fysieke intimiteit tussen patiënt en zorgverlener dat de handdruk ontstijgt verboden is, stuitte of felle kritiek uit het veld. Gezien de historie van behandelaar-patiëntrelaties in de Van Mesdagkliniek is deze kritiek wellicht niet verwonderlijk.

· Borgovername. In vroeger eeuwen was het niet zo ongebruikelijk, maar tegenwoordig is het uitzonderlijk dat een Groningse borg nog in andere handen overgaat. Gelukkig trof Borg Welgelegen in Sappemeer dat lot toch: de Odd Fellows dragen morgen de borg over aan Het Groninger Landschap.

· Nobelprijs-Groninger. Alle medewerkers van de Rijksuniversiteit kregen taart, zijn beeltenis prijkte overal en Groningers en Drenten kibbelden met elkaar over de ware ‘nationaliteit’ van ‘hun’ Ben, maar wat veel belangrijker was: Ben Feringa mocht met twee collega`s een Nobelprijs in ontvangst nemen. Feringa bouwde namelijk een soort perpetuum mobile, de ‘nano-auto’, en schreef daarmee scheikundige geschiedenis.

· Quotum-azc. Naar Europese verdragen vangt ieder land een x aantal vluchtelingen op. Onze provincie kreeg te maken met die taks, al bleek in september dat een aantal geplande asielzoekerscentra er niet zou komen.

· Eemshaven-datacenter. Eerder was het misschien niet voor te stellen, maar in het desolate Eemshavengebied werd dit jaar officieel het datacenter van Google geïnstalleerd. De opening van de Silicon Valley van de lage landen trok veel belangstellenden.

· Aincents-bezuinigingen. Het waren roerige tijden voor het Gronings. In het najaar werd bekend dat de broekriem moest worden aangesnoerd bij de regionale omroep RTV Noord en dat uitgerekend de voordelig te maken, Groningstalige publiekslievelingen dreigden te verdwijnen: Klouk en Twij Deuntjes veur ain cent leken te worden geslachtofferd, al werd dat besluit deels teruggedraaid.

· Bejaardenrock. Ouderen van dagen die zingen in een koor, dat is niets nieuws. Wanneer die senioren een repertoire kiezen dat ballads afwisselt met stevige rock, is dat opzienbarender. ‘Jong van Hart Groningen’ is zo`n koor.

Dr. Denker

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 26 Dec 2016 22:37:20 GMT

Wilt u ons op 24-12 bezoeken, bellen of appen,

weet dan dat u geduld moet hebben.

Niet de kerstinkopen of de -outfit zijn het debacle,

maar de jaarlijkse meestercrypto vormt het obstakel:

wij zijn verzonken in eindeloos en stoïcijns

hersengekraak, geploeter en gepeins.

U bent welkom, heus, vertrouw me maar,

zowel eind december als de rest van het jaar,

maar op 24-12? Wees geduldig en wacht,

want hier wordt ge-Dr.Dacht!

Koos de Kotter

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 16 Dec 2016 14:19:34 GMT

Klein Gronings peuterboekje

Hoogzwanger op de bank zittend maakte ik anderhalf jaar geleden een klein prentenboekje voor mijn dochtertjes. Ik wil graag dat ze de omgeving waarin ze opgroeien leren kennen en de garnalenvisserij maakt daar deel van uit. Zo ontstond Koos de Kotter. De tekstjes en verwerkingen erbij zijn in het Gronings en in het Nederlands. Als bedankje voor de 500 volgers van mijn facebookpagina met foto`s en wetenswaardigheden over het Gronings(e) ( https://www.facebook.com/greunenkriek/ ) heb ik van het Groningse gedeelte een pdf-bestandje gemaakt. Voor wie dat aardig vindt...

http://s3.jilster.nl/magazines/b3d8857274515514a7fd68aefbd89f7c/pdf/72dpi/F6430FD0-9D77-6D74-9F3D841274772B26/jilster_72.pdf?t=150611

Numerieke plaatsnamen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Mon, 12 Dec 2016 13:46:26 GMT

'Gluupgluur' van ons onderzoeksboekje dat in maart verschijnt

*Vandaag wordt de laatste hand gelegd aan 't 'A(i)bels mooi getallenboekie'. Dit maak ik in samenwerking met mijn Drentse collega Abel Darwinkel. In maart verschijnt het, maar jullie krijgen alvast een sneak preview, oftewel een 'gluupgluur'*

In Groningen zijn veel plaatsnamen gerelateerd aan windstreken (Noordlaren, Oostwold, Westeremden, Zuidhorn) of aan de uitbreiding van een woongemeenschap die al een naam droeg en die vervolgens werd gesplitst in tw ee dorpen met dezelfde naam, doch met de specificaties ‘nieuw’ en ‘oud’ (Niehove, Oldehove). Daarnaast kent onze provincie een aantal plaatsnamen waarin een getal voorkomt. Voor het ‘Vroag & Antwoord’-onderzoek waarvan dit boekje een gevolg is, stuurden vrijwilligers bijvoorbeeld ingevulde vragenlijsten in uit Eenum, Eenrum, Vierhuizen en Zevenhuizen.

Getallendorpen en -buurtschappen kent ons taalgebied er wel meer, want bijvoorbeeld Drieborg en Vierburen zijn er ook, alleen kregen we voor het Vroag & Antwoord-onderzoek geen content uit die woonplaatsen.

Daarnaast hebben we plaatsnamen waarvan de namen gestoeld zijn op een onbepaald rangtelwoord: Middelbert en Midwolda, bijvoorbeeld.

Kleine lintdorpjes zijn soms opgedeeld in meerdere, bescheiden woonvormpjes (ik mijd het woord ‘gehucht’ hier, vanwege de negatieve connotatie die eraan kleeft). In het specifieke geval van Zuurdijk gaat het om drie kleine kernen, die ieder van een officieuze nummering zijn voorzien. Vanaf het westen gezien zijn dat ‘de eerste Zuurdijk’, die met de kerk en de kroeg in haar kern het grootste is, daarna volgen nog de ‘tweede Zuurdijk’ en ‘de derde Zuurdijk’. Klinkt dit nog tamelijk plausibel: om het ingewikkelder te maken heet ‘de tweede Zuurdijk’ ook wel ‘1e Nijhoezen’ en ‘de derde Zuurdijk’ ‘2e Nijhoezen. Deze twee laatstgenoemde kerntjes bevatten logischerwijs inderdaad nieuwere huizen dan ‘de eerste Zuurdijk’, maar de benamingen kunnen leiden tot numerieke verwarring. Kortom: klein dorpje, veel getallen.

Sunnerkloas & schebellenskop

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Sun, 04 Dec 2016 19:27:01 GMT

Traditioneel sinterklaaslopen in Zoutkamp

Zoutkamp: 3 december, 22:30. Het is donker, de temperatuur ligt maar net boven het vriespunt en in veel huishoudens is men laveloos van de pakjesavond die zojuist werd gevierd. Alle duisternis, kou en suikerdipjes ten gevolge van copieuze porties boterletter ten spijt, waagt een enkele nieuwsgierigaard zich desalniettemin buiten om een blokje om te gaan met de hond. Niet alleen omdat die nu eenmaal broodnodig uit de spreekwoordelijke ‘broek’ moet, maar vooral om misschien nog een paar sinterklaaslopers te kunnen zien.

Op de zaterdagavond het dichtst grenzend aan 5 december kun je ze namelijk aantreffen op straat of zelfs in je huis: de ‘sunnerkloazen’, zoals de sinterklaaslopers gemakshalve worden genoemd. De traditie schrijft voor dat verklede mannen en vrouwen – meestal in groepsverband – langs huizen van bekenden trekken om zich daar zwijgend binnen te laten nodigen. Zodra de onherkenbaar verklede gasten zitten kan de gastvrouw of -heer beginnen aan een reeks ja-en-nee-vragen om de identiteit van de gemaskerden te achterhalen. De ‘sunnerkloas’ moet naar waarheid antwoorden door te knikken of het hoofd te schudden. Is de identiteit geraden, dan mag het masker af en wordt de sunnerkloas getrakteerd op drank.

Als potentiële sinterklaasloper moet je dus goed nadenken over je vermomming, want je wilt niet al bij binnenkomst herkend worden aan je kenmerkende sjaal of loopje. Wat daarnaast meespeelt, is dat het de aanbeveling verdient om je uit te dossen volgens een actueel, regionaal thema. In de kegelbaan in Zoutkamp kun je je als deelnemer inschrijven en laten jureren. Zo leverden eerdere jaren onderwerpen als de pulsvisserij, de ontwikkeling van de middenstand in Zoutkamp en het machinaal garnalen pellen, mits fraai verbeeld, prijzen op.

Op meerdere plaatsen waar scheepvaart een belangrijke rol speelt is een soortgelijke traditie bekend. Zo kennen de vijf grote Nederlandse Waddeneilanden en Borkum het verkleed langs de huizen gaan op Sinterklaasavond. Onderling verschillen deze gebruiken alleen wel; zodra ik een oudere dame spreek die decennia op Ameland heeft gewoond, hoort zij er vreemd van op dat in Zoutkamp ‘de vrouwen ook gewoon mee mogen doen’. In hun traditie en in haar tijd was dat heel anders. “Vrouwen mochten niet op straat komen, hoor! Waagde je je als vrouw buiten dan werd je op de mestbult gesmeten.”

Regionaal is ‘sunnerkloas’ ook nog een schimpwoord voor sufferd. Als iemand een blunder begaat is de betiteling ‘doe dikke sunnerkloas!’ een plausibele reactie. De generatie 50+ gebruikt deze uitdrukking nog regelmatig. Een aantal contactpersonen uit de omgeving Appingedam kennen het niet. Te oordelen naar de kostumering van de sinterklaaslopers is het, hoe dan ook, beslist geen compliment… In het zakwoordenboek van Reker wordt bij ‘Sunnerkloas’ alleen de vertaling ‘Sinterklaas’ gegeven. Ook in Ter Laans woordenboek (1952) wordt enkel sec verwezen naar de betiteling van de goedheiligman of naar het gebruik, dat enigszins doet denken aan het huidige Sint Maarten:

“sunnerkloazen waren (zijn?) jongens van een jaar of twaalf, die op St. Niklaasavond bij de huizen langs gingen, vaak in 't wit, met stro in de klompen, met een vlassen baard en met een mijter op, gemaakt van een krant. Ze rammelden met een ketting aan 't been. Maar ze waren tevree met wat lekkers of een pàar centen.”

Even terug naar het kille, nachtelijke Zoutkamp. De Kegelbaan, waar Betty en Gerrit met een vriendin de deelnemers gaan jureren, is om half elf nog gesloten. Achterin is weliswaar een (besloten) feestje, maar de jonge veeartsen die daar bijeengekomen zijn dragen geen maskers. Gelukkig mag ik tot de aanvang van de jurering even wat vragen stellen en foto`s maken bij Joke en Adri thuis. Een aantal adressen in Zoutkamp wordt door heel veel lopers bezocht en dit is er zo één.

Het begint meteen goed: Harmen en Pieter dragen, verkleed als naargeestig ogende visser en Arabier, een positieve boodschap uit door te pleiten voor minder oorlog, belasting, verdeeldheid en hebzucht. Ze zijn blij zodra ze hun benauwde maskers kunnen afzetten. “Dij hier net waren zagen der ook haile mooi oet: iets mit negerzoenen, dat ging over discriminoatsie.” Er wordt dus opnieuw goed op de actualiteit ingespeeld.

Het volgende groepje is vooral voor de onherkenbaarheid gegaan: drie laven en een heksje stappen de woonkamer binnen. “Dizze schebellenskop lagen touvalleg nog bie t verhuurbedrief, vandoar.” De identiteit van Theo, Frank, Roland en Adriana worden vrij vlot ontmaskerd: Adriana`s moeder herkent haar aan haar houding, al is het verschil tussen de situatie met en die zonder masker groot.

De drie legopoppetjes die daarna op de stoelen neerstrijken zijn overduidelijk dames. Sierlijke bewegingen, bescheiden voetjes: Esther, Mirjam en Anke worden met behulp van de aanwezige sunterkloazen geraden. Uit Den Andel en Baflo kennen zij ‘sunnerkloas’ als schimpnaam niet.

De lopers wisselen ervaringen uit. “Zijn jullie al bij ‘pizza Wim’ geweest? Hij heeft het extra warm gestookt in huis hoor, pas maar op!” Een roemruchte truc om je gasten hun identiteit te laten verraden is inderdaad een combinatie van een langzame ondervragingstechniek en de verwarming op 30 graden.

Als vierde gezelschap komen drie Daft Punk-achtige pakdragers binnen met helmen waarop bingo-molentjes zijn gemonteerd. Zij dragen teksten bij zich die refereren aan de bingoavondjes in de Kegelbaan, met scabreuze verwijzingen naar de relatie van de uitbaters. Waaraan je iemand al niet kunt herkennen: de rechte manier waarop ze (ook als amazone) zit en hoe ze haar wijnglas vasthoudt brengen me op het idee dat één van de bingo-babes Andrea moet zijn. Het customizen van de helmen was een haastklus, vertelt ze: “Vanmirreg om haalf twij waren dij dingen pas binnen en dou mos ik nog aan t vaarven en aan t knutseln.” Het resultaat mag er zijn. Joyce, Manuel en zij winnen later die nacht dan ook de eerste prijs met hun outfits.

“Op Texel is t feest heul aans vörmgeven: doar is aal joaren op 12 december n oetvoeren van lu dij verkled binnen en zo t òflopen joar deurnemen: Ouwe Sunderklaas." Weten Joke en Adri. Zo`n soort wagenspel waarbij het voorbije jaar geëvalueerd wordt, doet denken aan de butereders die in katholieke gemeenschappen met carnavalsvierders tijdens Rosenmontag de ton bestijgen om op gekscherende wijze hun visie te geven op de lokale actualiteit. “In een plaatsje in Groot-Brittannië hebben ze ook zo`n verklede sinterklaastraditie met ‘mystery guests’.”

Heel blij dat ik een paar mooie sunnerkloazen heb gezien neem ik afscheid en zie onderweg nog wat wezens met Scream/Munch-maskers binnenstappen bij Joke en Adri. Door de witte wieven van de nacht rijd ik naar de Kegelbaan, die nu wel open is. Pardoes springen er twee echte witte wieven respectievelijk voor en in m`n auto. Ze willen best even op de foto en giebelen honderduit, maar hun maskers houden ze stug op.

In de Kegelbaan is de jurering losgebarsten. Denise en Elmer zitten als horrorclowns aan de bar en Betty ontrafelt juist wie er onder die enge maskers schuilgaan. Om alle verwijzingen naar hun eigen identiteit te verdoezelen hebben ze zelfs extra lichtblauwe lenzen ingedaan. “Ik ben het wel gewend en heb er geen last van, maar hij wrijft steeds in z`n ogen.” Zegt Denise.

Een groep tieners heeft al verkleed langs de huizen gelopen, maar komt nu ‘in burger’ aan de bar zitten. Er wordt druk gespeculeerd over de drukke dames in het wit die hen buiten aan het schrikken probeerden te maken. “Wie zijn dat? Ik ken ze ergens van. Eén met zwart haar en één met blond haar, toch?” Ze komen er maar niet op. Ruim een derde van de jongeren weet wel wat een ‘schebèlskop’ is. Allard (13): “Doe zegs ‘schebellenskop’, mor wie zeggen thoes ‘schebèlskop’.” Levi (14) kent het woord ook wel. “Ja hoor, dat betekent ‘masker’. “ Roept een andere jongen.

Om twaalf uur begint het spookuur: dan gaan de maskers definitief af. Vanaf half één kunnen de sunnerkloaslopers wachten op de prijsuitreiking.

Code-switching

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 30 Nov 2016 14:26:22 GMT

Schakelen van Gronings naar Nederlands

Mijn radiodebuut als 'Groningskundige' vond plaats voor het ingaan van mijn arbeidscontract. ‘Gom, nou mout t wel geliek goud!’ Dacht ik bij het voorbereiden. Inhoudelijk kon ik geen steken laten vallen, het Gronings waarin ik mijn referaat goot moest kloppen en tot slot was de verstaanbaarheid een aandachtspunt. Als voormalige stotteraar hoor ik vaak dat ik ‘snel praat’. Tegen leerlingen kun je als docent zijnde dan nog eens flauwtjes opmerken: ‘ik praat niet snel, jullie denken gewoon langzaam’, maar dat pakt de oorzaak niet aan.

Vaaierde factor dij t stoer mouk om mie goud oet dizze poar minuten ethervullen te redden, was dat prezentoator van t Noord-programmoa ‘O, zit dat zo?’ Nederlands proat. Edwin stelde dus zien vroagen ien t Nederlands en ik zol stoens pebaaiern doar aal Grunnegers rabbelnd infermoatief antwoord op te geven. Wat n kripsie!

Het gesprek zou plaatsvinden op de roostervrije dag in mijn docentenschema, op een tijdstip dat mijn bloedjes hun middagslaapjes zouden genieten. Helaas voelen minimensjes rond hun tweede verjaardag spanning bij hun ouders haarfijn aan. Peuter rook onraad, weigerde pertinent te gaan slapen en sleurde haar babyzusje mee in deze middagslaapjesmuiterij. Gelukkig was mijn goudbekrulde thuisgenoot zo goed om zich met twee verontruste hummeltjes te verschansen op de bovenverdieping. Zo kon ik beneden het gesprek voeren. In het Gronings.

Dit schoakeln tussen twij toalen doun dialectsprekers haile veul. Der binnen mor waaineg dij aaltied heur moudertoal spreken. Ien situoatsies woar Nederlands neudeg is goan zai over op dij toal en ze schoakeln net zo ainvoudeg weerom. Dit hait ‘code-switching’. Dou ik n zetje leden Lenie veur radio vergrèld heurde vertellen over heur torpedeerde plannen ien Termunten, begon zai ien t Grunnegers en ging noa n vroag van interviewer wieder ien t Nederlands. Dijzulfde week heurde ik dat ook van n vraauw dij, bie Cunera op tv, genoaten pellen móg. “Mor weer vannijs, en din ien t Grunnegers!” Zee zai.

Code-switching is een natuurlijk proces, waarbij je nauwelijks actief hoeft na te denken. Geforceerd laveren tussen twee talen is een stuk vermoeiender, vindt u niet?

Grunneger bankjes ien Stad

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 29 Nov 2016 14:01:38 GMT

ZEG T MIT BANKJES

Het interieur van de Herestraat bevatte in mijn jeugd vooral betonnen bloembakken en plakkaten uitgespuwde kauwgum. Op die bloembakken kon je tussen de begonia`s, uitgedrukte peuken, plastic frietbakjes en nog meer kauwgum, schrijlings zitten wachten totdat je moeder uitgewinkeld was.

De latere renovatie met de gele stenen was niet iedereen naar de zin, want “bij de Groningse klei horen rode, Groningse bakstenen!”. Hoe dan ook, het rondhangen was voorbij. No oit meer een klodder mayo in je broek, want de bloembakken waar je half in kon zitten waren verdwenen.

Dankzij nieuwe bankjes kun je sinds een paar jaar in het centrum echter weer zitten op iets anders dan een terrasstoel of een verkeerd geparkeerde fiets met gammele stander. Niet alleen is het comfortabel om even ergens te kunnen neerploffen als je je fietssleutel of OV-chipkaart uit je tas moet opdiepen, maar de bankjes zijn ook nog eens heel Gronings.

Desgevraagd licht ontwerper en uitvoerder Mark Ringnalda het straatmeubel toe. De productie vond plaats binnen Groningen. In het pootje van het ontwerp zit de Groningse G uit het welbekende, oranje logo en bovenal zijn de bankjes getooid met Groningse teksten.

Deze teksten blijken te passen bij de locaties waar de bankjes staan. ‘Hai juig mit koegelsgeweld’ pronkt bijvoorbeeld in het Hoogstraatje; het tussenstraatje dat de Here- verbindt met de Gelkingestraat. In die laatstgenoemde straat kunnen buschauffeurs een eventuele vertraging inlopen door het gaspedaal flink in te trappen. Het zitmeubel zinspeelt op het uitgavepatroon van winkeliers.

“Weinig woorden en duidelijk geformuleerd, dat past bij het Groningse volk”, aldus Ringnalda. Zijn schoonmoeder adviseerde bij de keuze van de teksten en met een Gronings lexicon in de hand werd het productieproces vervolgd.

Wie zich tijdens een avondje stappen even in goed gezelschap wenst terug te trekken uit De Kromme Elleboog, kan rekenen op steun van een bankje – zowel aan het zitvlak als bij het aanzwengelen van een gesprek. Aan het begin van de Zwanestraat staat namelijk een tweetal van die bankjes met een iets scabreuze ondertoon: ‘Noar dien stee of mienent?’

Bragel

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Tue, 29 Nov 2016 13:59:37 GMT

Over vette klei & baggertradities

‘Vette, buitendijkse klei’ en ‘bodemmodder’, zo wordt het woord ‘bragel’ in Nederlandse woordenboeken uitgelegd. De etymologie noopt tot enthousiasme: ‘leenwoord uit het Nedersaksisch (Gronings)’, aldus het wikiwoordenboek. Kiek, dat wol k mor eefkes zeggen. Voor een inwoner van de provincie Groningen is dat geen verrassing, want ook de meest rabiate Nederlandssprekenden hebben wel eens een opmerking horen maken over modderspatten op hun broekspijpen, hondenpoten over een kort daarvoor onberispelijk schone vloer, een blubberig sportveld of ‘dikke bragel aan stevels’.

Het ‘buuswoordenbouk’ van Reker en de dikke Ter Laan noemen ‘bragel’ als vertaling van ‘slijk’. Ter Laan voegde eraan toe: “de modder op de bodem van een sloot”. Als je wat aan de corpulente kant bent dan heet dat in het Gronings zeer beeldend, doch weinig charmant: ‘bragelvet’.

In zijn ‘bijdrage tot de kennis van het Hunsingo-Groningsch dialekt.’, schreef dhr. J. Onnekes in De taal- en letterbode (jaargang 3, 1872) onder meer: “Onder de verschillende Nederlandsche tongvallen wordt het Groningsch gewoonlijk voor een der minst welluidende gehouden.” (Eh…). Gelukkig schreef deze in Ulrum geboren publicist ook tal van objectieve observaties, zoals klankbeschrijvingen en woordenlijstjes. Siemon Reker heeft in zijn vuistdikke magnum opus ‘Biografie van het Gronings’ dan ook verschillende passages ingeruimd voor besprekingen van Onnekes’ werk. Deze Onnekes noteert de Groningse vertaling van ‘weeke modder, slijk’ als ‘braggel’. Met dubbel ‘g’, dus. Zelfs in onze tijd, bijna anderhalve eeuw na zijn optekening, is die a-klank niet bijzonder langgerekt. Verwonderlijk zijn die onderlinge spellingsverschillen dan ook niet.

‘Brageln’ in de betekenis van ‘besmeuren’ kennen we eveneens. Ook de Vlamingen gebruiken ‘braggelen’ voor morsen. Het Meertensinstituut heeft in de dialectwoordenbank onder meer ‘braggelaar’ voor ‘prutser/ knoeier’ en ‘braggelwerk’ voor ‘prutswerk’. Qua betekenis kom je er dus niet onderuit: waar bra(g)gel is, is rotzooi.

En die bragel, die zullen velen deze zomer met wattenstaafjes hebben moeten opdiepen uit hun oren, want medio juli vond voor de zesde keer de ‘braggeltocht’ van Garnwerd plaats. Ruim duizend mensen die geheel voor de ontspanning door een parcours van modderslootjes baggeren: dat is de strekking. Organisator Derk Maatjes legde uit dat de naam een samentrekking is van ‘baggeren’ en ‘bragel’. Zo kwam dus die extra g (van Garnwerd!) in het woord terecht. Vele vrijwilligers, onder wie Peter Nooren - die waar nodig zorgt voor het uitbaggeren van sloten, maakten de tocht mogelijk. Carlien Bootsma ondervond het bragelen aan (en in!) den lijve en schreef er een reportage over voor Dagblad van het Noorden.

Foto: Iris Tromp

http://www.dvhn.nl/…/Kroos-tot-je-kruin-en-blubber-in-je-bi…

?H9~iST�.}�u@�

Op bèr & gain mìns meer wezen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Thu, 10 Nov 2016 11:11:26 GMT

Sommige mensen gaan naar bed, andere op bed

“En nou mor op tied op bèr, aanders bis mörgen gain mìns.” Zeker in de aanloop naar een dag waarop er van alles te gebeuren stond, hoorde ik dit in mijn jeugd vaak aan. Op tijd naar bed voor de dag van het schoolreisje of het verjaardagsfeestje, anders ben je morgen geen mens.

Tegenstrijdig was de ‘kopschraberij’, die deze uitdrukking tot gevolg had. Met als enige lichtende baken het Donald Duck-nachtlampje stelde ik me voor wat dat dan kon inhouden, geen mens meer zijn. Hield je dan op met bestaan? Of veranderde je in een ander wezen? Kwamen die doodenge ‘jipjips’ uit Sesamstraat je halen om je mee te tronen naar hun planeet, vele lichtjaren hiervandaan? En als je wel op tijd naar bed ging, maar niet snel insliep, telde het dan nog? Die omineuze bewoording had, kortom, niet het beoogde effect. Het leidde althans nooit tot een verkwikkende nacht slaap.

Gelukkig hielp ons buurmeisje en oppas me uit de wakkere droom. Wij adoreerden haar, want zij was altijd vriendelijk, wist veel, wilde juf worden en als ze oppaste mochten we Nibb-its. “Dizze oavend mout ik op tied op bèr, aanders bin ik mörgen gain mìns meer.” Zei ik eens tegen haar. Met een diepe denkrimpel, vertelde zij me later. Na enig doorvragen legde ze uit dat het gewoon betekende dat je een hectische dag het beste uitgeslapen tegemoet treden kunt.

In Groningen, maar naar verluidt ook in Drenthe en Friesland, gaan we dus ‘op bed’. Het Standaardnederlands lerend, kwam ik tot de conclusie dat men in het Nederlands ‘naar bed’ gaat. Letterlijk lijkt dat weinig doeltreffend. Je gaat naar je bed, staat ervoor en dan? Nou ja, Hollanders gaan dan IN bed liggen, noorderlingen houden stug vol aan dat OP bed liggen. Zoiets kan uitmonden in een kip-en-ei-discussie over de plaatsbepaling van de slapende ten opzichte van lattenbodems, matrassen en beddengoed. Tamelijk slaapverwekkend.

Joe zuiken t mor oet, ik goa onder zaail!

CAUSALITEIT & CORRELATIE

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 28 Oct 2016 13:30:19 GMT

Over sneeuwmannen, lammetjes en onderbetaalde dialectsprekers

De periode van het jaar waarin de meeste sneeuwmannen (en -vrouwen, en -dieren, etc.) worden gebouwd in ons land, is dezelfde periode van het jaar waarin door gladheid bovengemiddeld veel blikschade ontstaat op wegen. Kun je daaruit concluderen dat er geen sneeuwpoppen meer gemaakt moeten worden, zodat ook de tijdelijke toename van blikschade achterwege blijft? Iedereen kan beredeneren dat dit niet het geval is, want die sneeuwmannen zijn niet de oorzaak (vgl. Engels ‘the cause’) van die blikschade. Er is daarmee zeker een correlatie tussen die twee variabelen, maar geen causaal verband. Het werkelijke causale verband laat zich eenvoudig raden: sneeuwval nodigt uit tot het bouwen van sneeuwpoppen en diezelfde sneeuwval leidt, eventueel met een vleugje ijzel, voor een gladde textuur van het wegdek en daarmee tot meer blikschade.

Alle leerlingen die worden klaargestoomd voor het centraal schriftelijk eindexamen Nederlands havo of vwo, leren hoe zij drogredenen kunnen herkennen en rubriceren. Een drogreden is welbeschouwd een kulargument: iemand probeert anderen van zijn mening te overtuigen, maar gebruikt daarvoor inhoudsloze frasen. Soorten drogredenen zijn bijvoorbeeld ‘beroep op autoriteit’ (“Als Matthijs van Nieuwkerk het zegt dan zal het wel waar zijn”), ‘voorkomen van een afwijkende mening’ (“Je moet wel knettergek zijn om je stem te gunnen aan die politieke partij”) en ook ‘verkeerd oorzakelijk verband’ (“Als er meer lammetjes geboren worden komt er ook meer bloesem aan de bomen, dus lammetjes creëren bloesem”). Als er enkel zinnetjes worden aangeboden in een oefening is het nog vrij eenvoudig om drogredenen te herkennen, maar lastiger wordt het wanneer leerlingen, zoals bij het eindexamen tekstverklaring het geval is, argumenten moeten destilleren uit grote lappen tekst en deze moeten toetsen op betrouwbaarheid. Vorige week bleek andermaal dat dit niet alleen voor eindexamenkandidaten moeilijk kan zijn.

Voor alles geldt: variabelen kunnen weliswaar een samenhang vertonen, maar zolang niet is onderzocht waarom die samenhang er is – gesteld dat er al een reden moet zijn – kun je daaraan geen conclusies verbinden. Er kan dus sprake zijn van correlatie, maar dat hoeft niet te betekenen dat er daarnaast sprake is van causaliteit. Het vorige week verschenen artikel in het AD, dat via de NOS een windvlaag veroorzaakte binnen media en dat handelde over loondifferentiatie in het nadeel van dialectsprekers, noopt tot het onderstrepen van die verschillen tussen verband en oorzaak.

Hoogleraar arbeidseconomie aan de Universiteit van Tilburg, Jan van Ours, voerde het onrust veroorzakende onderzoek uit samen met Yuxin Yao en, zoals het in de media gebracht werd, trok daaruit de conclusie dat dialectsprekers fors minder geld verdienen wanneer zij hetzelfde werk ten uitvoering brengen als hun eentalige, Nederlandssprekende collega`s. Het onderzoeksverslag waaraan werd gerefereerd leek in eerste instantie nog niet te zijn verschenen, wat het op z`n minst uiterst lastig maakt om er iets zinnigs over te zeggen. In tweede instantie bleek er wel degelijk een paper te zijn, dat al in januari van dit jaar met de wereld werd gedeeld en waarvan we niet weten of het de huidige stand van zaken nog representeert.

Toen ik studeerde bood de opleiding Journalistiek van de Rijksuniversiteit Groningen het vak ‘Ethiek van de Journalistiek’ aan. Persoonlijk heb ik dat als nuttig ervaren. Zoals bij ieder vak werd er onder meer benadrukt hoe belangrijk het is om voorzichtig en genuanceerd om te gaan met (onderzoeks)gegevens. Er is weinig fantasie voor nodig om te voorspellen waartoe het verwarren van causaliteit en correlatie kan leiden. In sommige gevallen ligt een causaal verband heel dicht aan het oppervlak (“Ons huis vertoont scheuren die alleen huizen in deze streek van het land vertonen. Voorts wordt hier al decennia naar olie geboord en zijn er bodemdalingen en aardbevingen waar te nemen.”), in andere kan het abject of zelfs gevaarlijk zijn om zonder verdere nuance causale verbanden te veronderstellen (“Het gaat slecht met de economie van ons land. En o wacht, er wonen hier ook mensen die een bepaalde religie aanhangen.”). Onze geschiedenis en onze literatuur staan bol van de zwartboeken die daaruit voortkwamen. Waakzaam en kritisch blijven is het devies.

Om nog eens te benadrukken dat correlatie toevallig kan zijn, sluit ik af met een link naar een website die dit alles beeldend illustreert. http://www.tylervigen.com/spurious-correlations

. Op het bestaan van die website werd ik gewezen door een leerling die de theorie over drogredenen heel goed begrepen heeft.
Ingeborg Nienhuis, 25 september 2016

Mensen met paarden...

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 28 Oct 2016 13:16:19 GMT

Paardenevenement tijdens Over(de)vloed

‘Van Lauwerzee tot Dollard tou’ luidt de beginfrase van het Grönnens laid. Dat lied, bijna een eeuw geleden geschreven door Geert Teis Pzn, haalde onlangs nog het nieuws toen tijdens een discussie met de burgemeester van Groningen, Peter den Oudsten, bleek dat MKB-Noord voorzitter Gerard Kremer de tekst niet goed begrepen had. ‘Ain Pronkjewail in golden raand’ luidt een andere zin uit het volkslied. Volgens Kremer heeft het Gronings niet slechts één pronkjuweel en moet er dus maar een nieuw lied komen. Hoewel het juweel inderdaad blinkt van de pracht, is dat te danken aan zowel het kostbare gesteente als van de ‘golden raand’ die samen met die steen het sieraad vormt. Zonder gouden sieraad vindt de steen weinig vastigheid en zonder juweel is dat stukje edelmetaal maar een kaal ding. Hoe dan ook: Kremer wist wel de aandacht naar zich toe te trekken en dat op een wijze die aanzienlijk creatiever is dan die het electoraat uit de Verenigde Staten dezer dagen aan zich gepresenteerd krijgt. Overigens: het Huis van de Groninger Cultuur biedt cursussen Gronings aan. Wie de schoen past…

Tijdens een streektaalconferentie in Middelburg kwam het nog even ter sprake. `s Avonds, bij het haardvuur en aan de wijn verklaarden meerdere collega`s uit andere taalstreken met enige afgunst naar het Groningse volkslied te luisteren. Het lied klinkt, het bedient zich van zwierige metaforen en begrijpelijke taal, het is geschreven in de eigen streektaal en de schrijver van de tekst deugt. Kortom, en wellicht ten overvloede: houden, dat Groningse volkslied.

Dan: die Lauwer(s)zee mag dan zijn ingepolderd; het Lauwersmeer en Lauwersoog zijn er. En van Lauwersoog tot aan de Dollard toe loopt sedert dit jaar een fietspad dat zich meanderend een weg baant door de Groninger klei, daarbij voortdurend de kustlijn van het Wad volgend. Lang geleden werd de naam reeds bedacht: ‘Kiek over Diek’. Alje van Bolhuis kwam met deze allitererende, Groningse vondst.

Begin juni werd het pad feestelijk geopend. Over de gehele linie waren op zaterdag culturele activiteiten. Muzikanten, dichters, kunstschilders en acteurs vertoonden hun kunsten in het zicht van de Waddenzee. Op vrijdagavond werd een select gezelschap getrakteerd op een concert van onder meer de Groningse Troebadoers. Waylon zou eveneens komen optreden, maar liet vanwege een virusje verstek gaan en werd vervangen door Douwe Bob. Veel dames die niet vooraf hadden ingetekend voor een kaartje omdat ze zo`n avond blauwbekken met Janne Schra en het Noordpool Orkest op een drijvend ponton in de Waddenzee niet zagen zitten, konden zich bij het horen van het Douwe Bob-nieuws wel voor hun hoofd slaan, maar toen waren de kaarten al vergeven. Tot zover het openingsconcert. Dat weekend mocht iedereen die iets ter onderhoud kon vertonen de bühne op, zolang die bühne maar ergens aan de 90 kilometer lange route gelegen was.

“Zou het niet fan-tas-tisch zijn als we dan ook iets zouden doen met onze paaaar-den? Daar is vast sub-si-die voor te krijgen!” Vroeg een immer enthousiaste paardenkennis zich af. Nu ken ik die dame een beetje en ze is nogal lang van stof (dat ik dat vind is in dezen wellicht veelzeggend). Een vergadering zag ik dientengevolge niet zo zitten. “Maar een Lauwersmeerritje om te paard de plannen door te spreken, dat kan natuurlijk wel.” Zei ik. Ze was enthousiast. Ik ook, al zou het mijn eerste Lauwersmeertocht postpartum worden – het moest maar een gezapig rondje worden. “Als je E. maar thuis laat. Je hebt heel veel leuke paarden, maar tussen E. en mij klikt het niet zo.” Vervolgde ik eufemistisch. “Bovendien gaat Marjolein mee met haar hengst.” Mijn immer enthousiaste paardenkennis was hoogst verbaasd, een eerdere tocht waarbij E. nogal onstuimig gedrag vertoonde klaarblijkelijk vergetend, stemde desalniettemin in met mijn voorwaarde en kwam op de afgesproken dag opdraven met… E. De merrie was geweldig in haar oordeel veranderd, kirde de altijd enthousiaste kennis. Mijn braaf ruintje kromp ineen toen de merrie hem een vervaarlijke blik toewierp. Tegen het einde van een toch onverwacht rustig tochtje maakte het paard een frivool bokje, deed haar altijd enthousiaste amazone ter aarde storten en kneep er tussenuit. Het ondeugende paard had ik snel te pakken, maar de gevallen amazone was niet bij de pinken te krijgen. Na enige tijd opende ze gelukkig haar ogen, maar onze EHBO-er Marjolein wist geen zinnig gesprek met haar aan te knopen: iedere twee minuten begon ze aan dezelfde monoloog. Een fikse hersenschudding en een dubbele polsbreuk hinderden haar functioneren. Onze altijd enthousiaste paardenkennis moest met een ambulance uit het militaire oefenterrein bij Lauwersoog worden vervoerd. We waren vlakbij de zeedijk. De vele kilometers tellende tocht huiswaarts door het mulle zand, waarbij ik tussen twee paarden liep waarvan de één telkens de ander dreigde op te eten, was niet wat mijn bekken verstond onder ‘rustig opbouwen’. Het paardenevenement moest er maar niet komen.

Toch bleef de ietwat versufte, doch altijd enthousiaste kennis enthousiast: het moest maar doorgaan. Er was een subsidieaanvraag gedaan en de financiën zagen er alleszins rooskleurig uit. Vooruit dan maar. ‘Mensen met paarden hebben een hemel op aarde, maar komen ze te sterven, dan valt er niks te erven’. In iedere zichzelf respecterende manege hangt het tegeltje wel ergens in een van armetierig pleisterwerk voorzien toiletgebouw. Tijdens onze eerste bijeenkomst bleken er al pakweg drie dozijn pennymeisjes te zijn benaderd die allemaal een dressuurdemonstratie in solo, tweetal of viertal wilden uitvoeren. Marjolein en ik zagen onze toch beslist heel leuke Groninger Paardendemonstratie al weggestreept worden, toen we besloten dan maar wat hindernissen in de baan te zetten. Groninger Paarden, Gronings groen-witte jurken, Groningse muziek op de achtergrond, een dressuurproef als basis en hindernissen om synchroon overheen te springen: dat ludieke idee kwam zowaar door de ballotage.

Het evenement moest alleen nog wel even georganiseerd worden. De enthousiaste kennis stortte zich op de subsidieaanvraag. Gelukkig was er een manegehouder met verstand van zaken bereid om haar accommodatie ter beschikking te stellen. Dagen werk hadden zij en haar naasten ervan, maar we konden tenminste los. Hoeveel gedoe er daarnaast nog komt kijken bij de voorbereiding (Staat iedereen op de flyer? Waar zit in den vrede de toko waar die dingen gedrukt worden? Hoezo is er nu daadwerkelijk iemand boos dat zij die flyers niet persoonlijk thuis krijgt bezorgd om ze te distribueren? Waarom moeten er nog ettelijke telefoontjes gepleegd worden om communicatieve brandjes te blussen? Hoeveel mogen onze groen-witte outfits kosten?), het samenbrengen van mensen (zet minimaal één nurkse vrouw in een groepsapp en je krijgt gegarandeerd steken onder water en tal van spelfouten) en het instuderen van een act (geen oppas: babyfoon op de bakrand dan maar; ukkies wakker; paard van middenin het werk zo warm de stal in) zal ik niet al te gedetailleerd uiteen zetten, maar met ook op dit traject wat hindernissen is het gelukt.

Wat onze pas de deux onder meer bijzonder maakte, is dat een jonge dekhengst die pas verhuisd was en nog nooit met een ander paard samen had opgetreden, nu flank aan flank met zo`n ander paard braaf zijn dansje moest doen en nog over het hout moest hupsen ook. En dat deed hij. Bij een voorgaand optreden werd hij reeds gedwongen over opblaaskrokodillen te springen, dus wellicht was dit een meevaller voor hengst Oscar. Mijn braaf ruintje, al lang blij dat dit paard hem tenminste niet wilde opeten, en de jonge hengst konden het opperbest vinden samen.
Dan de muziek: je hoeft maar op een dressuurterrein rond te lopen en je weet dat de meest afgezaagde, bombastische instrumentale stukken over het terrein schallen. Op veel originaliteit kun je die dressuurruiters in dat opzicht niet betrappen. Wij wilden graag iets echt Gronings en daar kwam Henk Scholte om de hoek kijken. Deze wandelende muziekencyclopedie toverde een CD uit zijn hoge hoed die zijn band Törf ooit had opgenomen. Ze spelen daarop het script van Beukema, die halverwege de 19e eeuw woonde in een boerderij niet ver van de onze. Vrolijke polka en folk, en dat alles instrumentaal. Onze platvoeters gingen er spontaan nog fraaier van draven. En we mochten de muziek nog zomaar gebruiken ook! Drie liedjes achtereen, zoveel tijd besloeg onze kür van binnenkomen tot eindgroeten.

De dag zelf ging volgens authentiek recept: veel snoezige pennymeisjes die met hun ouders of grootouders kwamen om paardjes te zien en vooral te aaien; een programma dat bij aankomst bleek te zijn omgegooid en twee Groninger Paarden die het niet zo kon boeien en met plezier en ijver hun dansje deden. “Om vaier uur is joen leste optreden, kloar?” Vroeg de journalist annex fotograaf die me daarna voor de zekerheid nog even belde. Hij was al bij een voordracht van Jan Glas geweest en probeerde na het optreden van Bert Hadders nog even een stukje van ons proefje mee te krijgen. “Dat stukje mit dij Grunneger Peerden op dij meziek van Törf. Da`s ja net wat.” De verbinding was matig. Langs het Wad wil het nogal eens waaien. “Zie hebben t omgoeid”, zei ik, “der is nou ‘ruiterfit’ rond dij tied.” Het was even stil. Boven de klanken van ‘de Poolse Bruid’ hoorde ik iets dat klonk als “Whut?” “Ruiterfitheidstraining.” Stilte. “Gymnastiek om smui te blieven veur op peerd.” Stilte. “Kiender dij op n baal zitten en pebaaiern heur balans te bewoaren.” Weer stilte. “Mor dat is dus aal mit Grunneger peerden?” Vroeg hij. “Ons peerden stoan krekt weer op kaar… Nee, gain aander Grunneger peerden meer. Allinneg ‘ruiterfit’.” ‘Elvis, koning van de Bunermond’ overstemde de uitroep die volgde. De journalist annex fotograaf hebben we niet meer gezien.

De groene en de witte jurk konden weer in de mottenballen, de paarden mochten hun groen-witte knoedels uit, de witte bandages waren vuil, mijn lief ruintje knuffelde nog wat na met een tienerpennymeisje en Marjolein en ik namen afscheid van de andere mensen van de organisatie. “Hier is jullie onkostenvergoeding.” Zei de altijd enthousiaste dame, en overhandigde ons ieder een enveloppe. Een enthousiast verhaal over een te openen rekening als startkapitaal voor een vervolgevenement volgde. Intussen belde mijn goudbekrulde thuisgenoot, want het begon laat te worden en de kinderen kregen trek. We moesten maar even iets halen. “Dat is dan 21 euro.” Sprak mijn oud-leerling, die werkzaam is in het Chinese restaurant van zijn ouders. Ik keek in de envelop met de onkostenvergoeding. Er zat exact 20 euro in. Thuis was mijn braaf ruintje blij dat hij de mond weer aan de grond kon zetten. Nergens smaakt het gras zo goed als in zijn eigen kampje.

Herientreden

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Fri, 28 Oct 2016 13:11:22 GMT

As smoandags om ain uur openboare biebeltaik middenien Stad deuren ontgrendelt, stoan der al haile riegen lu te wachten. n Gastvraauw mit n onòfwisboare glimlach op heur snoetje wiest mìnsen derop dat ze heur scooter aan aander kaant weg parkeren mouten, of dat t binnen ‘al vol’ is.

Binnen stoan nait meer ontelboare kaasten vol bouken dij ik mie heugen kin oet mien schoulieren- en studententied. n Enkele òfgeloaden kaast staait der enkeld nog, feng shui positsioneerd achter massa`s toavels mit doaraan apmoal studenten. Biebeltaik zit aan hazzens tou vol. Ain ronde toavel detoneert mit dit patroon en is leeg, as gevolg van n bred: ‘deze tafel is niet bedoeld om aan te studeren’. Terwiel da`k mie de kop brek over wat binnen de bandbredte van ‘studaaiern’ vaalt, vien ik ien ain van dij luttele kaasten oet vrouger tieden t bouk da`k zòcht veur mien onderzuik.

Scanapperoat herkent mien paske nait. “U bent niet bekend in ons systeem, dat is merkwaardig. Hebt u gewoon de contributie betaald?” Vragt juffraauw dij mie helpen komt. Nait bekìnd? Biebeltaik is míe aal bekìnd.

Mien gedachten dwoalen òf noar mien veurege boan, woar mit daank aan vrijwillegers biebeltaik overdag mainsttied open was. Dij vrijwillegers - voak ollu van leerlingen - mouken voak n proatje en haren din ook nog n tip over n bouk of artikel van mien affeer. Sums zo waaineg lezen dat t opsnòrd wer oet spelonken van dörpsbiebeltaiken ien pervinzie, mor as ik n bouk hebben wol din kreeg ik t altied binnen n week aanleverd. “Staait n bouk veur die, Ing, koms t zo eefkes hoalen?” Zee din mien kollegoa van bieb mit n knipoog.

“Hier hebt u niets meer aan hoor, ik knip uw pasje door.” Zegt juffraauw. n ‘Shopoholic’, zo`n wicht dat versloafd is aan nije klaaier kopen, haar nait sneuer wezen kind as heur mannelke geldschaiter (pa of laifke) geldkroan dichtdraaid haar en ain heur creditcard deurknipte. Ik snoef nog eefkes dij weeë geur op van old bouk. Herientreden is eerlieks zo makkelk nait.

Levende bomen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:56:45 GMT

De getallen 11 en 12 volgens Vroag & antwoord

Er zijn van die gedichten die je als docent nauwelijks met je leerlingen kunt behandelen, omdat ze te bijzonder zijn. Gelukkig zijn pubers, tegen een stroom van vooroordelen in, over het algemeen vrij gevoelig. Kondigt juf aan dat het te behandelen gedicht van Nijhoff, Kloos, Warmond of Andreus de moeite waard is om je mobieltje voor in je tas te doen en even je klep te houden, dan wordt dit wonderwel voetstoots aangenomen. En, wat nog veel fraaier is dan een stilte waarin je alleen maar kunt raden naar hun beleving: leerlingen herkennen iets in zulke gedichten en zo gaan deze voor hen leven.

Eén van de populairste Nederlandse gedichten die voor de poëzieverslagen in de bovenbouw van havo en vwo gekozen worden is ‘Voor een dag van morgen’ van Hans Andreus. Het onuitsprekelijke gevoel dat de verteller koestert voor zijn geliefde is te mooi, te sacraal om aan andere mensen te vertellen. Zij zouden niet kunnen bevatten dat hij echt zoveel van haar hield en hun onbegrip zou een devaluatie betekenen van die verheven liefde. Het gedicht vangt aan met de volgende regels:

“Wanneer ik morgen doodga,
vertel dan aan de bomen
hoeveel ik van je hield.”

Bomen oordelen niet en lachen je niet uit, dus als je van je hart geen moordkuil maken wilt, zeg het dan aan hen. In dit gedicht gaat letterlijk één en ander leven, want er treedt personificatie op. Bijvoorbeeld in de frase:

“Vertel het aan de wind,
die in de bomen klimt
of uit de takken valt”

De wind wordt hier menselijke eigenschappen toegedicht, zoals het klimmen in bomen en vallen uit takken.

De personificatie van de boom staat niet op zich. Het is een veelvoorkomend motief in de literatuur. Vasalis dichtte bijvoorbeeld over het erbarmelijke lot van zo`n zwijgzame vriend in ‘Aan een boom in het Vondelpark’:

“Er is een boom geveld met lange groene lokken.
Hij zuchtte ruisend als een kind
terwijl hij viel, nog vol van zomerwind.”

Levende bomen in de Groningse lyriek

In Krödde publiceerde Eldert Ameling in onze taal het gedicht ‘Dinks Doe’[1], dat aanvangt met de regels:

“Dinks Doe, dat doe woorden
moaken kins van ledders dij vörmd
worden deur koale takken?
.
Dij wie zain kinnen tegen aintonege luchten,
ien toppen van bomen,
ien aalgedureg wizzelnd beeld?”

om zijn vijf strofen tellende gedicht te besluiten met:

“Nee, zet mor oet dien kop.
Dit is gain toal van bomen en van dooie dingen.
Hier gain tieden veur die, veur mie, veur ons.”

Letterlijk beschouwd ageert de verteller in het gedicht hiermee tegen het vormen van letters uit kale boomtakken, maar bij benadering zou het gedicht wellicht te lezen kunnen zijn als milde plaagstoot tegen de gedichten over natuurbeleving, die in onze Groningse taal zo veelvuldig aanwezig zijn.

Ondanks deze laatste lezing noem ik toch nog twee liederen. In het Gronings is er binnen het motief bijvoorbeeld ook ‘Takken in de Wind’ van Klaas Spekken (een vertaling van ‘The Family Tree’ van Venice) en het integere 'Twaalf Boomkes' van Harry Niehof. Een episch lied, dat verhaalt over twaalf jonge bomen in het vlakke, open land die eerst trots zijn en nieuwsgierig om zich heen kijken, om later gekromd te staan in de wrede wind van het leven.

[1] ‘Dinks Doe’, Eldert Ameling (Krödde nr. 132, winter 2014, blz. 26)

11 en 12

De uit Middelstum afkomstige Niehof rept over ‘twaalf’, zoals de meeste Groningers uit het westelijke deel van onze provincie. Volgens onze Vroag &Antwoord-lijsten spreken de meeste Groningers 12 uit als ‘twaalf’, al wordt die uitgang met name in de westkant van het taalgebied ingevuld.

12 komt dus met name voor als ‘twaalf’ (Delfzijl, Kropswolde, Marum) en iets minder, doch ook veel als ‘twaalm’ (Bellingwolde, Blijham, Bourtange).

Het getal 11 wordt in de resultaten van het onderzoek het meest gerealiseerd als ‘elf’ (Aduard, Bedum, Warffum, Zuidhorn) en daarnaast veel als ‘elm’ (Finsterwolde, Holwierde, Musselkanaal, Nieuw Buinen (Noord-Drenthe, en daarmee ons taalgebied)). Groningen Stad is gevarieerd en ook in Winschoten ontstaat een gemêleerd beeld: zowel ‘elm’ als ‘elf’, maar ook ‘elm’n’ en ‘elvm’ werden er opgetekend.

In weinig gevallen worden ‘elf’ en ‘twaalf’ vertaald als een variant met twee lettergrepen. Hoewel veel westerlingen deze getallen zouden realiseren als ‘ellef’ en ‘twalef’ weet ik niet of ze hun uitspraak ook zo zouden noteren. Als er in het Groningse Vroag & Antwoord-onderzoek al twee lettergrepen worden genoteerd, dan is dat, zoals wellicht te verwachten valt, aan de Zuid-Oostelijke grenzen en op het einde van het woord. In Sellingen wordt bijvoorbeeld eens ‘elmen’ genoteerd en in Veendam een keer ‘elve’.

Twij handen vol!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:51:43 GMT

De getallen 8, 9 en 10 volgens Vroag en antwoord

Voor mijn werk aan het Bureau Groninger Taal en Cultuur mocht ik enquêtes analyseren die zijn afgenomen onder honderden sprekers van het huidige Gronings. Dat onderzoek draagt de naam 'Vroag & antwoord' en is in de jaren tachtig opgestart door emeritus hoogleraar Siemon Reker. Dankzij de hulp van al die respondenten ontstaat er een beeld van het Gronings naar regio, leeftijd en zelfs geslacht. Het volgende onderzoeksverslag verscheen eerder op de website van het bureau http://www.rug.nl/research/groningertaalencultuur/

Als inleiding op de onderzoeksresultaten van de uitspraak van de getallen acht, negen en tien zoals we die uit de resultaten van het ‘Vroag&Antwoord’-onderzoek kunnen concluderen, volgt hier een gedicht van de in 2013 gestorven dichter Erik van der Veen1. Hij haalt hier op onorthodoxe wijze het getal acht aan en kruipt daarvoor in de geschubde huid van de gevallen engel Lucifer, om middels deze allegorie een aanklacht te scanderen jegens het grootschalige kindermisbruik binnen de katholieke kerk. Is het u te heftig, scrol dan vooral door naar de uitleg bij de getallen, te beginnen bij het tussenkopje 8.

“De achtste zunde

Was k nait n echte slieperd, joen schierste engel?
Mor joen oordail was dudelk: ‘Windmoakerij wiedelt nait laank.’
Ik mieterde omdele, noar wat t parredies nuimd wordt.
t Haaileg hoes woar k oet onvree Eva`s onschuld stal.

t Was makkelk, n voele dubbelde blèrre, kaauwelnd over wieshaid.
Veur t gappen van heur moagdelkhaid was n appel genog.
Doe stuurdest mie vot, kiek mor ais goud noar wat ik dee.
Mien vroak was haard, n vredege wereld wui n verlangst.

Zinneghaid wui mien boaken, Asmodeus mien Laimeneer.
In n duuster koamertje misbroekte ik dien schoapen.
Ik revelde over nog nait bekinde zunden en genotterde in aineghaid.
Stiefzinneghaid, groapeghaid en ofgunst wui t Nije Testament.

Joen schepers wuien wolven, keudeldoemkes wuien vernaild.
Op de kiekkaaste jeuzelde kardinoal Simonis zunder schoamte:
‘Wir haben es nicht gewusst!’
De achtste zunde haar eindelk n stee: veuraan op d’eerste riege.”

De dichter speelt hier met het concept van de zeven hoofdzonden uit de rooms-katholieke leer en voert een verteller op die zo door en door slecht is, dat hij de ‘achtste zonde’ aan het geijkte rijtje van zeven toevoegt. Deze antichrist vereenzelvigt zich met Lucifer, de ooit zo geliefde aartsengel die Eva aanzette tot de eerste slechte daad en daarmee de zondeval concretiseerde.

Hij beschrijft hier een ingrijpende ommekeer. Voortaan is ‘Asmodeus’ zijn meester (in het Gronings wordt God ook wel aangeduid als ‘Laimeneer’, van ‘Laive Meneer’). Asmodeus, dat is heel iemand anders dan ‘deus’ (God)! Het gaat hier namelijk om een demon die dermate arglistig is, dat hij zeven van zijn liefdesrivalen uitschakelt , teneinde de hand te winnen van zijn begeerde Sara. Die Sara moet hem natuurlijk helemaal niet, die verschrikkelijke Asmodeus, en als hij op het punt staat ook haar achtste potentiële echtgenoot uit de weg te ruimen, vindt liefdesengel Rafaël het eindelijk welletjes en maakt hij die jaloerse demon onschadelijk.

De verteller verheft de hoofdzonden tot een nieuw testament en creëert, door onschuldige kinderen te misbruiken, een achtste hoofdzonde.

Beslist geen zoetsappig gedicht, daarom kijken we nu maar naar de neutrale weergave van de getallen acht, negen en tien in het Gronings.

8
Het getal 8 wordt in Vroag&Antwoord weergegeven als ‘acht’, ‘aacht’, ‘achte’ en ‘aachte’.
Veendam heeft de uitgang op –e, die wellicht te verwachten is dankzij de ligging. Ook iets oostelijker, in bijvoorbeeld Harpel, gaat het getal uit op een e. Woonplaatsen als Wedde en Zuidbroek bedienen zich van ‘aachte’. De variant ‘achte’ komt alleen voor in plaatsen waarin daarnaast ‘aachte’ veelvuldig wordt opgetekend, zoals Vlagtwedde en Stadskanaal.
Er lijkt ook sprake te zijn van een glijdende schaal in de uitspraak van ‘acht’ naar ‘aacht’, want beide varianten komen voor in plaatsen als Ulrum, Uithuizen en Uithuizermeeden en de nuanceverschillen in de uitspraak van deze klank zijn in het Gronings vrij licht.

9
De onderlinge verschillen bij het getal 9 liggen met name bij het onderscheid tussen één en twee lettergrepen. Te verwachten valt dat ook bij dit getal de verschillen in uitspraak minimaal zijn, omdat binnen één voedingsgebied (Appingedam, Beerta, Vlagtwedde en Winsum, bijvoorbeeld) ‘negen’ en ‘neegn’ voorkomen.

10
Bij het getal 10 is er weer een duidelijke tweedeling te onderscheiden binnen ons taalgebied: noordwest noteert ‘tien’ en in het zuidoosten duikt vaker (doch niet altijd) ‘tiene’ op.
‘Tien’ wordt bijvoorbeeld gegeven in Bierum, Delfzijl, Harkstede en Niebert en ‘Tiene’ zien we in Bad Nieuweschans, Beerta en Oude Pekela.

1 ‘De achtste zunde’ van Erik van der Veen (Krödde nr. 125, veurjoar 2013, blz. 35)

Foto: Frank de Schutter, bewerking: Susanne Mars

n Haalf

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:48:23 GMT

Het corpus met Vroag & Antwoord-materiaal bestuderend is het analyseren van ‘de halven’ een volgende stap. In de laatste vragenlijsten werd gevraagd naar de Groningse realisatie van ½, 1½, 3½ en 4½.

Hoewel we hopen dat de trouwe respondenten die de vragenlijsten voor ons bureau hebben ingevuld dit op basis van hun persoonlijke uitspraak deden en niet op basis van veronderstelde sociaalwenselijkheid of, nog erger, na het doorbladeren van een Gronings woordenboek, kunnen we stellen dat Ter Laan en Reker in hun woordenlijsten eensgezind zijn waar het gaat om de Groningse spelling van ½: ‘haalf’, met dubbel ‘a’.

Tal van samenstellingen, uitdrukkingen en zegswijzen met betrekking tot die helft kent het Gronings. Deze hier allemaal noemen is wat uitvoerig voor in een onderzoeksblog, maar een aantal uitlichten kan desalniettemin.

Uitdrukkingen met ‘haalf’

Iemand die gebrekkig spreekt, praat volgens Groningers ‘haalfbeks’. Praat iemand sterk vernederlandst Gronings, dan is dat ‘haalf put-, haalf regenwotter’. Er bestaat een iets grovere variant op deze laatste uitdrukking, die ik hier - wellicht wijselijk – niet noem.

Een persoon die dwaas is of doet wordt wel ‘haalfwies’ genoemd. “Niet recht snik”, zo formuleert Ter Laan het. ‘Gòzzel’ is een Gronings woord voor schrander en (een) ‘haalfgòzzel’ is dan ook het tegenovergestelde. In het woordenboek van Ter Laan staat: “Hai is mor haalf gózzel; 't is n haalfgegózzelde.”

Het leenneologisme ‘selfie’ schopte het tot Nederlands woord van 2013 volgens Van Dale en sedertdien wordt er lustig op het woord gevarieerd. Zo kennen we de ‘stemfie’ voor wie zichzelf wenst te fotograferen in een stemhokje op de politieke dag des oordeels (in 2014 raakte deze vorm van zelfexpressie in opspraak, daar dit het ‘stemgeheim’ zou aantasten). Daarnaast kent ons Gronings echter sinds jaar en dag ‘haalfie’ of ‘haalfje’, dat niets met foto`s te maken heeft, maar een aanduiding is voor ‘halve cent’.

Een rijmpje dat kinderlijke consumptiedrift in snoepwinkels beschrijft:

“n Haalfie kekaigies,

n Haalfie weerom,

n Gele en n rooie,

n Pepierke der om!”

Als inhoudsmaat kennen we in het Nedersaksisch ‘kan’ voor liter. Een ‘haalfkan’ is in het Gronings dan ook een halve liter. En veel (voormalige) jeugd, oftewel ‘haalfwozzen lu’, zullen dit associëren met de halvelitercultuur aan de Zuidzijde van de Grote Markt.

Nog niet de helft van de noemenswaardige samenstellingen en uitdrukkingen heb ik daarmee genoemd, maar aangezien de vertaling van ‘de helft’, oftewel ‘haalfschaid’ nog eens aan bod komt laat ik het vooralsnog bij deze halfslachtige opsomming.

Onderzoeksresultaten

‘Een halve’ wordt in de meeste gevallen vertaald met ‘(n) haalve’, veel minder vaak als ’n ha(a)lf’ en in 2% van de gevallen met een klank die meer richting de o gaat: ‘n ho(a)lf’. ‘Naalve’ duikt ook regelmatig op en dan relatief iets vaker in de oost- dan in de westkant van ons taalgebied.

Bij de andere vragen wordt het stramien met de ‘o(a)’-klank gevolg: 2% van de respondenten vulde bijvoorbeeld ‘aanderho(a)lf’ in. Bij 1½ komt ‘anderhaalf’ veel vaker voor dan ‘annerhaalf’, maar hier blijft wederom de vraag hoe scherp hoorbaar de d uit die veelvoorkomende variant precies is.

3½ en 4½ worden door de deelnemers aan het onderzoek congruent ingevuld zoals zij ½, 3 en 4 ook vertaalden.

Sterk streek-, leeftijds- en gendergebonden lijken de uitwerkingen van deze vragenlijst niet te zijn.

Van je ain, twij, drij, t gaait om de toalonderzuikjederij!

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:48:18 GMT

De getallen 1, 2 en 3 volgens Vroag & Antwoord

In de beginjaren van (R)TVNoord werden de kijkers opgeschrikt door ene Harrie Poeste uit Beerta. Een louche sujet dat er geen geheim van maakte zijn brood te verdienen in de nachtelijke entertainmentsfeer die samenhangt met een zeer oud beroep. Gelukkig bleek al vlot dat Harrie slechts een typetje was van cabaretier Bert Visscher, met als tegenspeler Arno van der Heijden. Op de wijze van ‘Trojan Horse’ van Luv scoorde Harrie zelfs nog een relatieve tophit met het obscene liedje ‘ain twai drei’. Wat de inhoud van het nummer betreft is dat in dezen niet zo interessant, dat er een Gronings (fop)liedje de titel van getallen draagt is dat wel.

In de voorgaande jaren zijn er door het Bureau Groninger Taal en Cultuur1 verschillende vragenlijsten afgenomen aan Groningers in stad en land. Deze methode is u wellicht bekend en draagt de naam ‘Vroag en Antwoord’. Vragen als: ‘Hoe zou u dit woord in het Gronings uitspreken?’, ‘Welke tijd geeft deze klok aan?’ en ‘Welke Groningse benaming heeft volgens u het dier op het plaatje?’ werden door vrijwilligers van binnen en buiten de provinciegrenzen beantwoord. Die kostbare vrijwilligers hebben voor dit project stevig zitten ‘pokkeln’2 en wat het heeft opgeleverd is een schat aan onderzoeksmateriaal. Veel ervan is reeds verwerkt door mijn voorgangster Eline Brontsema en ook door Siemon Reker. Aan mij de eer om aan de slag te gaan met ander verworven materiaal.

Net als in Drenthe zijn we aangekomen bij het verwerken van getallen. Eerder werden die ook al eens getoetst, dus voor onze kennis van het huidige Gronings kan het nuttig zijn om de gegevens van toen te vergelijken met die van nu.
In grote lijnen is te zeggen dat de verwachtingen ten aanzien van de getallen (nog steeds) recht worden gedaan, ongeacht de leeftijd of het geslacht van de deelnemers aan dit onderzoek. Bij dezen de conclusies ten aanzien van de hoofdtelwoorden één, twee en drie.

Het getal ‘één’ wordt in de meeste gevallen vertaald als ‘ain’ of ‘aine’. In de westkant kan onze provincie, in het Westerkwartier, wordt het met name genoteerd als ‘één’. ‘Ain’ en ‘oin’, met nog een aantal uitzonderlijk gespelde vormen die qua klank lijken op ‘ain’ en ‘oin’ en die niet uitgaan op –e, zijn met name te vinden in het noorden van de provincie: het Hogeland en een stukje van het Oldambt. Oostelijker en vooral zuidelijker op de kaart komen hoofdzakelijk ‘aine’ en ‘oine’ voor. Een toverbal op mijn kleurenkaartje vormt Hoogezand, waarin (varianten op) ‘ain’ en ‘aine’ zijn opgetekend.

Het getal ‘twee’ is eveneens vrij uitgesproken in deze driedeling. Generaliserend: ‘Twee’ in de westkant van ons taalgebied, ‘twij’/ ‘twei’ in het noordwesten en ‘tweie’ of ‘twije’ in de Veenkoloniën, Westerwolde en het Oldambt. ‘Twai’ en ‘twaie’ lijken iets meer op te duiken in de oostkant van onze provincie en vooral in de overlap naar Drenthe zien we ook ‘tweeje’ opduiken.

Het getal ‘drie’ laat, vertaald naar het Gronings, veel minder uitgesproken streekgebondenheid zien. ‘Drie’ duikt, zoals verwacht, met name op in het Westerkwartier. In Lutjegast, Marum en Nuis wordt bijvoorbeeld die variant gegeven. ‘dreje’, ‘drije’ en ‘dreie’ wordt hoofdzakelijk gebezigd in de Veenkoloniën, Westerwolde en een zuidelijk streepje Oldambt. ‘Drij’ en ‘drei’ komt voornamelijk voor op en net buiten het Hogeland, maar wordt ook genoemd ten oosten en zuiden van die streek.

In Groningen komen alle hiervoor genoemde vertalingen van ‘drie’ voor en ook nu is Hoogezand weer de smeltkroes, waar maar liefst vier varianten worden gegeven. Uit zowel Wildervank als Noordbroek komen drie verschillende vormen.
Op basis van deze uitkomsten lijkt het daarom maar de vraag of Harrie Poeste daadwerkelijk de taal uit Beerta bezigde, maar wie weet uit welke hoek van onze provincie hij naar ‘Beerta-Zuud’ gewaaid is.

1 http://www.rug.nl/research/groningertaalencultuur/

2 ‘Pokkeln’ betekent zwoegen. Zakwoordenboek Gronings, Siemon Reker (1988)

Vier: het getal van de lange adem

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:48:16 GMT

Het getal 4 volgens Vroag & antwoord

20 april, in een auto onderweg van Stad naar thuis:

“Uw wachtrij nummer is: 4005
Aantal wachtenden voor u: 3507
Dat is over: 35 minuten”

Mijn zus appt me foto`s van de tekst op haar beeldscherm. De inschrijving voor de vier mijl is vandaag van start gegaan. Toen ik de oproep op de radio vanochtend hoorde werd ik een beetje zenuwachtig, want ik hoorde iets over ‘tien uur’. Gelukkig bleek de inschrijving voor de bedrijvenloop inderdaad om tien uur `s ochtends van start te gaan, maar die voor de recreantenloop pas om 18:00. ‘Dat zou wel moeten lukken, ondanks de forenzenstroom die zich in de late namiddag soms stapvoets een weg baant naar woonplaatsen verspreid over de provincie.’ Dat dacht ik vanochtend. Na een kort ziekenbezoek in het Martiniziekenhuis, blijkt een tot verleden jaar doorgaande route echter ineens veranderd in een busbaan (pal voor een politiebureau…), waardoor een verkeerde afslag leidt tot vertraging. Om zes uur zit ik nog in de auto. Mijn opgetrommelde zus is zo lief alles uit haar handen te laten vallen voor mijn wens om deel te nemen aan dat rondje rennen door Groningen, een half jaar vanaf nu.

Tijdens het wachten voor een openstaande brug lees ik de tekst. Staat er nu echt ‘wachtrij nummer’ op die officiële site? Met een spatie, dus? Vakdeformatie: ik moet op getallen letten, niet op woorden. Drieënhalfduizend wachtenden voor mij, dat liegt er niet om. Zou het lukken gaan met die inschrijving? Een half uur later is het aantal wachtenden gedecimeerd en kort daarop kan ik dan toch worden aangemeld voor misschien wel de ‘Groningste’ loop.
Dat was stap één. Nu nog in conditie komen, vele avonden door de polderwind draven en vooral doorzetten. Het klinkt leuk, vier mijl, maar het is gewoon een eufemisme voor bijna 6,5 kilometer. Mijn zus gaat deze keer wel aan de kant staan, zegt ze. Zij en haar man hebben dit voorjaar de marathon van Rotterdam gelopen en hebben hun kilomtertaks voor 2016 al ruimschoots gehaald.

Niet alleen vier mijlen kunnen veel werk behelzen, want het getal vier zorgde bij ‘Vroag en Antwoord’ voor een geweldige verscheidenheid aan ingevulde vertalingen. Geen getal dat zoveel verschil liet zien in optekening dan het getal vier.

‘Vier’ komt in bijna 10% van de ingevulde lijsten voor. In de westkant van de provincie en in de stad Groningen duikt ‘vier’ het meest op, al laat het zich (door vernederlandsing?) nu ook sporadisch zien in met name andere grotere Groningse plaatsen. Zo`n 35% van de ingevulde Vroag & Antwoord-lijsten gaf een uitgang op –re en die lijsten komen met name uit het gebied ten (zuid)oosten van Stad. ‘Vaare’ komt daarbij het vaakst voor. Bijna 55% van onze gewaardeerde respondenten vult in dat hun realisatie van de Groningse ‘vier’ neerkomt op ‘vaier’ of een andere vorm die uitgaat op –r.

Het opschrijven van een gesproken woord is lastig. Je wilt zo dicht mogelijk bij de uitspraak van een woord komen en dat vergt soms creativiteit. Bij een woord waarin (in sommige delen van ons taalgebied) een ou/au-diftong zit of een ij/ei-diftong en waarin sprake is van een v of een f – net hoe je het hoort of opschrijft – krijg je dan natuurlijk een enorme afwisseling in de manieren waarop mensen hun uitspraak opschrijven.

Deze creativiteit wil ik u als lezer niet onthouden, vandaar dit bijna kunstzinnige schema van de verschijningsvormen uit de Vroag&antwoord-lijsten.

Vief, zös, zeuven: Gronings rekenen

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 20:48:14 GMT

De getallen 5, 6 en 7 volgens Vroag & antwoord

Een docent uit het basisonderwijs die ik sprak, vertelde dat hij met zijn leerlingen soms telde in het Gronings. Volgens hem vinden de leerlingen dat leuk, want het geeft houvast vanwege de numerieke kennis die zij al hebben en omdat het een beroep doet op wat zij aan Gronings meekrijgen vanuit hun omgeving.

Tijdens de Grunneger Week gaf een docent wiskunde in de oostkant van de provincie haar lessen in het Gronings. Het was zaak niet te ambitieus in te zetten qua moeilijkheidsgraad van de stof en rustig uit te leggen, vertelde ze. Als de leerlingen één keer aan het differentiëren of kansrekenen waren in hun thuistaal, dan hadden zij hier veel plezier in.

Taal en rekenen worden aangeduid als twee van de belangrijkste basisvaardigheden die leerlingen kunnen meekrijgen, dus de docenten uit deze voorbeelden voldoen aan de wens om aan beide vaardigheden zorg te besteden.

Vroag & Antwoord

Wat het ‘Vroag & Antwoord’-materiaal betreft tellen we verder: de getallen vijf, zes en zeven.

De analyse van dit getal geeft, na de gevarieerde scores van het getal vier, een vrij homogeen beeld.

‘Vijf’ wordt met name ingevuld door deelnemers aan V&A uit het Westerkwartier (bijvoorbeeld: Zuidhorn, Opende, Nuis), maar in die streek komt ook wel ‘vief’ voor.

Op het Hogeland (Winsum, Uithuizen, Ulrum) zeggen ze volgens onze vrijwilligers met name ‘vief’.

In de Veenkoloniën (Veelerveen, Veendam) is het ‘vieve’ en ook in het Oldambt (Finsterwolde, Beerta) . De overgang van ‘vief’ naar ‘vieve’ ligt zo ongeveer op de lijn Delfzijl – Farmsum – Noordbroek – Zuidbroek – Hoogezand, al vallen die opgetekende resultaten vaak samen met de regio waarin de ouders van onze respondenten opgroeiden.

‘Zes’ kent een bijzondere Groningse variant, ‘zös’, die slechts in één smalle streep in de provincie voorkomt, aldus Siemon Reker – waarvoor dank. Het recente corpus met onderzoeksmateriaal bestuderend, moet ik concluderen dat ‘zös’ op z`n retour is, of dat er deze maal weinig vrijwilligers uit de betreffende streep meededen aan dit onderzoek. In 1% van de gevallen werd ‘zös’ ingevuld, inderdaad in Zoutkamp en vanaf daar iets noordwestwaarts, al werden in de ‘zös’- vindplaatsen ook andere varianten opgetekend.

De Groningse vertaling van het getal wordt het vaakst opgeschreven als ‘zes’, waarbij we mogen aannemen dat de ‘e’ langgerekter klinkt dan in het Nederlands, maar dat blijkt uit een onderzoek als dit natuurlijk niet – op vindingrijke transcripties als ‘zèès’ na.

‘Zezze’/ ‘zese’ komt vaker voor in de kanaalstreek, het Oldambt en in dit geval: alles in en ten zuidoosten van Zuidbroek, maar ook in dit deel van ons taalgebied is het beeld gemêleerd: ‘zes’ duikt er daarnaast veelvuldig op.

Het getal zeven kent, naar het Gronings vertaald, geen generalisatie qua gender, anciënniteit of vindplaats. Onafhankelijk van topografische vorming, leeftijd en geslacht duiken met name de vormen ‘zeum’, ‘zeumn’, ‘zeuven’ en ‘zeuv`m’ of ‘zeuv`n’ op, een enkele keer ‘zeven’. Deze weergaven duiden op een tamelijk eenduidig beeld: sommige gebruikers horen een ‘v’ of een glottisslag[1], andere niet. De meeste deelnemers hebben één lettergreep in hun versie van dit getal en sommige passen er twee toe.

[1] Een korte onderbreking in een klank

Loos op Halina

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 10:14:54 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

Ze is een gevierd actrice, werd peettante van ‘a cute little package called Monte Pearce’, vertelde verleden jaar over haar ambacht in College Tour, mag ook dit seizoen vast weer geregeld aanschuiven als tafeldame bij DWDD, stond deze week op de planken in Stockholm en dan was er nog iets waardoor ze deze week in het nieuws was. Ergo: Halina Reijn is – contradictio in adjecto – een ‘on-Nederlandse BN`er’.

Indrukwekkend vond ik haar aandeel in Het temmen van de feeks van Toneelgroep Amsterdam (2005). Zij was de feeks, Katharina, en een overtuigende Hans Kesting haar tegenspeler Petruchio. Die opstandige meid voor wie iedereen ontzag had - en zoals ik ze in het onderwijs nog wel eens tegenkwam - verzette zich met al haar vezels tegen het keurslijf. Haar donkere ogen wierpen vernietigende blikken naar haar tegenspelers; Shakespeare zelf was nog een blokje omgegaan voor deze furie. De transformatie tot geconditioneerde geliefde van Petruchio vertaalde ze subliem.

Hoewel het zelden chic is te verwijzen naar de start van een carrière, moest ik bij die duistere blikken onwillekeurig denken aan haar verschijning in een televisieserie die door mijn generatie grif en al dan niet heimelijk werd bekeken: Pril Geluk. Netflix en Youtube bestonden nog niet, de diaspora aan fantasieloze programma`s verdeeld over honderden zenders was nog niet ingezet, Sander Dekker speelde onschuldig in een alto studentenbandje en Rolf Wouters was nog op de buis: het was de tijd waarin televisie nog leuk was. Halina speelde een recalcitrante puber die bozig was vanwege haar moeders amoureuze alliantie met een ‘nieuwe’ man en die zich daarnaast sterk aangetrokken voelde tot haar jongste verse stiefbroer. Zes leuke acteurs en een iets voorspelbare verhaallijn bleken goed voor dertien onderhoudende afleveringen. Dat jonge stel was een verademing voor televisiekijkende pubers (Fort Alpha kwam pas iets later op tv) en het was meteen duidelijk dat we nog veel van hen gingen horen. Nu is dat in de zin van Lex Passchier - de mannelijke pendant van het stel - heel letterlijk, omdat hij in het theater staat en daarnaast veel tekenfilms inspreekt, maar op Halina Reijn lijkt het licht sowieso net iets helderder te schijnen dan op de meeste andere stervelingen. Bijna alles wat ze zegt of doet leidt tot reacties.

De opsomming aan het begin van deze tekst geeft deels weer hoe vertegenwoordigd Halina is in de spotlichten. Wat er in het rijtje onder meer ontbreekt is haar boek ‘Loos’; een bundeling van columns die ze de afgelopen jaren schreef. ‘Loos’ heeft als Nederlands naamwoord meer negatieve dan positieve betekenissen. ‘Geveinsd’, ‘hol en leeg’, ‘ijdel’ en ‘leep’: heel optimistisch stemt het allemaal niet. Gelukkig weten wij wel beter: Halina bracht haar jeugd door in Wildervank en heeft zodoende ongetwijfeld iets meegekregen van het Gronings. En laat ‘loos’ in het Gronings nu net ‘slim’ betekenen. Dat zo`n ‘on-Nederlandse BN`er’ in onze provincie werd gevormd, ‘door binnen wie loos op’!

Longern

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 09:45:42 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

“Hai loert aal op mien hardbroodje. Hailtied dat gelonger: droet, doe!” Bij ons thuis had de hond een luizenleven, maar er waren grenzen. Net de inhoud van een volle voerbak - een met veel liefde bereide melange van reclamegehakt en liflafjes - achter de knopen en dan alweer schooien bij Mens, dat was genoeg reden om het beest even een frisse hondenneus te laten halen in de tuin. Naar goed regionaal gebruik werd ze daarbij overigens aangeduid met ‘hai’ en ‘hom’ (m/v).

De Britten kennen 'longing', de Nederlanders 'lonken'. Ter Laan geeft als betekenis van ‘longern’, ‘verlangend wachten, vooral op eten en drinken’. Op een schooiende hond is dat dus zeker van toepassing. Ongeacht de recentelijk verorberde porties eten: je weet maar nooit wanneer je weer iets krijgt. Schooien en schranzen is derhalve het devies.

‘Longern’ is de meeste mensen ook niet vreemd. Wanneer mijn zus en ik vroeger mee waren ‘de stad in’, betekende dat nagenoeg altijd dat we nieuwe kleren kregen. Het liefst vlak voor de kinderbijslag aan, want anders liep het storm in de kinderconfectiezaken. Na welgeteld een halve minuut winkelplezier was ik het zat en ging dan irritantekotergedrag vertonen. Gelukkig waren er LEGOtafels om de verveling tegen te gaan en pinnig winkelpersoneel om je bij de lurven te grijpen zodra je in een schoenenrek wilde klauteren.

Voor mijn moeder moet het winkelen in die tijd een weinig ontspannende bezigheid geweest zijn. We hadden dan ook de traditie in de V&D te gaan splitsen. Na een paar roltrappen (altijd oppassen dat er geen veter loszat, want daar circuleerden de vreselijkste verhalen over op de basisschool) te hebben overwonnen, kwamen we bij de speelgoedafdeling. Mijn moeder zette mij en mijn zus af bij het roze compartiment van deze gewijde plaats, overlegde even met de dienstdoende kassière over oogjes in de zeilen houden en vertrok voor korte tijd naar een andere afdeling voor het efficiëntere shopwerk.

En dan, staande voor een wandhoog schap dat louter gevuld was met de plastic poppen van Mattel, kon het longern beginnen. Barbie. Blond, hoogbenig, sardonisch grijnzend, niet bijzonder pienter ogend en vermoedelijk vervaardigd door onze leeftijdsgenoten in lagelonenlanden. Op ons oefende ze een krankzinnige aantrekkingskracht uit met haar Zonnatura-lachende vriendje Ken, zusje Skipper, haar auto`s, huizen, paarden en rolpatroonbevestigende accessoires. Alles aan Barbie was van plastic. Het marmottenhuis dat mijn vader op de kop getikt had en dat mijn moeder middels een wekenlang project in de kinderluwe avonduren verknutseld had tot een poppenhuis dat qua kleurschikking, behang, vloerbedekking en gordijntjes een exacte replica vormde van mijn eigen kamer was origineel, duurzaam en prachtig. Desalniettemin was het glimmende roze van Barbies fantasieloze formuleflat onweerstaanbaar.

Viel ik na vijf minuten in een schoenenzaak al bijna in slaap van de bedwelmende geur van echt leder en zweetvoet, tijdens een bezoek aan de speelgoedafdeling van de V&D versnelde de tijd. Veel te vlug kwam mijn moeder ons weer ophalen, leurend met tassen vol sokken, douchefris en ander noodzakelijks. Ze bedankte de oplettende ‘doza’ (donderdag-zaterdaghulp) en wij konden weer terug naar de parkeergarage.

Over het sluiten van de V&D is alles al gezegd. Bij wijze van nostalgische terugblik ben ik eind maart nog even naar binnen geglipt. Het leek in niets meer op de winkel waar ik laatst nog een bloesje en een flesje water haalde. Waren de plafonds altijd al zo laag, de wanden zo wit en het TL-licht zo unheimisch? Bildung binnen de V&D: van longern was geen sprake meer.

Wie is geern?

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 09:39:30 GMT

Dit is een ondertitel voor uw nieuwe post

Aardappeltelers stoppen knollen in de grond, wachten in de zomer soezend in een hangmatje terwijl het gewas groeit, rooien in september de nieuwe aardappels, verkopen het leeuwendeel van de oogst en hebben de rest van de winter vrije tijd. Zo simplistisch was mijn voorstelling van het vak niet helemaal, maar iets gechargeerd had ik niet verwacht dat akkerbouwers het permanent druk zouden hebben.

Nu ik samenleef met een akkerbouwer weet ik wel beter. Wie in deze tijd nog agrariër durft te zijn - tegen de stroom van Europese regelgeving en vooroordelen in - is een avontuurlijke pionier die ‘pokkeln’1 niet schuwt. Bestrijdingsmiddelen, materiaalpech, administratie, Den Haag, het weer, schimmels, virussen, het weer, Brussel, een beledigde president die een embargo oplegt, resistentie, een bewaringssysteem waarin de luchtvochtigheid en temperatuur exact zo en niet anders moeten zijn en vooral weer het weer zorgen onder (veel) meer voor obstakels op de weg van de hedendaagse akkerbouwer. Kortom: thuisgenoot heeft een dynamisch beroep en is veel ‘achter’.

In dit jaargetijde gaat de handelswaar op transport en het transport wordt verzorgd door mensen uit vele Europese contreien. Dat leidt tot interessante linguïstische observaties. Alle talen en tongvallen die Nederland rijk is, komen voorbij aan de koffietafel. Ze hebben één overeenkomst: thuisgenoot spreekt ze allemaal, of redt zich aardig met een pastiche.

Hij vertelde over een Groningse vrachtwagenchauffeur die in gesprek was met een trucker uit het Westland. Het amicale gesprek betrof vrijetijdsbesteding. Anders dan wellicht verwacht, was de spreektijd goed verdeeld. Ondanks de liefhebberijen buiten het werk om, was het op de vrachtauto echter goed uit te houden. “Ik maag dit waark haile geern2 doun.”3 , besloot de Groninger. Daarop frommelde hij zijn papieren koffiebekertje ineen, stond op met de woorden: “Noah, wie zellen nog eefkes wat doun veur de kost.”, groette de achterblijvers en beende op zijn Zweedse klompen naar zijn Scania.

“Zo`n mooi taaltje vind ik dat joh, dat Gronings!” Zei de andere trucker. “En goed begrijpen kun je het ook. Maar één ding is me niet duidelijk: wie is toch die Geern waarover hij het telkens had?”

1 ‘pokkeln’ betekent zoiets als zwoegen/ keihard aanpoten
2 Duitsers kennen nog steeds ‘gern’, maar in het Nederlands is ‘gaarne’ wat in onbruik geraakt. De stam gaat ver terug, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het in de dertiende eeuw opgetekende dierverhaal ‘Van den vos Reynaerde’, waarin die sluwe jakhals uit de titel een affaire heeft met de vrouw van de zurige wolf Isengrijn. Spottend noemt Reynaert haar ‘Ogerne’, wat kan terugslaan op de kreet die zij uitslaat zodra hij haar het hof maakt. De e uit onze ‘geern’ (dat de Vlamingen overigens ook bezigen) behoeft geen verbazing te wekken, daar ‘gaarne’ verwant is aan ‘begeren’.
3 “Dit werk vind ik prettig om te doen”

Niet zo slim

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 09:23:56 GMT

Spraakverwarring tijdens een ouderavond

“Uw zoon moest even wennen, maar lijkt nu zijn draai te hebben gevonden.” Legt de docent uit. Hij is geboren beneden de rivieren, grootgebracht door stringente nonnen en daarna in Groningen blijven plakken dankzij de mooie ogen en de zoetgevooisde stem van een stadse deerne - inmiddels zijn vrouw. De moeder van het jongetje knikt. Zij herkent het beeld van haar kind, dat zich zo senang voelde op het dorpsschooltje waar hij basisonderwijs genoot en dat aanv ankelijk kopje-onder leek te gaan in de grote leerfabriek aan de rand van Groningen-stad. Bekaf was hij aan het einde van iedere middag, als hij na een terugreis van een uur de bus uit kwam sjokken en zijn immense, vele kilo`s wegende rugtas thuis meteen diende om te kiepen om voor elven zijn huiswerk te kunnen afronden. Om zes uur `s ochtends zou de wekker de nieuwe dag inluiden, waarin het Spartaanse ritueel zich onverbiddelijk herhalen zou. Inmiddels begreep de jongen dat het ook best een beetje minder arbeidsintensief kon. Hij doorgrondde het leven van de middelbare scholier. “Laatst ging uw zoon nog even onderuit tijdens een SO waarvoor hij een vier haalde, maar daar stond een zeven op een proefwerk tegenover. Gemiddeld staat hij een zes, dus dat cijfer voor het SO heeft geen schade opgeleverd.” Weer knikt de vrouw. “Dat is dus niet zo slim.”1 Zegt ze. De docent kantelt zijn hoofd een beetje en blijft haar aankijken. “Nou, uw zoon is schrander genoeg hoor. Een onvoldoende, dat kan een keer gebeuren.” Reageert hij. De moeder is het met hem eens. “Nee, het is net wat ik zeg. Dat is niet zo slim.” Beaamt ze. De docent kijkt haar aan en begrijpt niets van dit onderkoelde, harde oordeel.

1 De eerste van de opgesomde betekenissen van ‘slim’ in de Van Dale: ‘(vooral in oostelijk en noordelijk dialect) erg, bedenkelijk, slecht, verkeerd…’. ‘Nait zo slim’ betekent in het Gronings dan ook ‘niet zo erg’ en heeft weinig met intellect van doen.

Swienepuut

Ingetekstueel@hotmail.com (Ingeborg ) — Wed, 31 Aug 2016 08:46:26 GMT

Zwijnerij in het Gronings

Dat Hogelandster dictee in Meertmoand, Streektoalmoand , dat was ‘slim stoer’! Behalve alle trema`s, apostrofjes, hoofdletters en authentieke diamantjes zoals de ‘stuutsiekoorn boksem‘, viel een zekere Groningse curiositeit me opnieuw op. Waar in het Nederlands een s staat, spreek je in het Gronings soms een z uit en, om het extra non-conformistisch te maken… andersom kan ook!

In wezen zijn s en z dezelfde klank, alleen verschillen ze waar het gaat om de activiteit van de stembanden. Als je de z realiseert trillen je stembanden mee (dit heet stemhebbend) en als je de s uitspreekt dan houden die stembanden zich rustig (stemloos). Een klein testje met je vingertoppen aan je keel bewijzen het. Dit micro-experimentje is goed uit te voeren in een klas vol pubers en vooral leuk totaan het onvermijdelijke moment waarop iemand te hard knijpt - en dan het liefst ergens bij het strottehoofd van een buurpuber, maar dat terzijde.

Het Gronings heeft de s en de z, die tot de sibilanten, ofwel sisklanken behoren, dus soms net anders staan ten opzichte van het Nederlands. Dat Hogelandster dictee in Kantens, geschreven door Coby Vermeeren-Thedinga en Wil Werkman 1, bevatte zo het woord ‘hozezokken’ (brave sukkels, te vergelijken met ‘ouwe sok’). Het Nederlandse ‘sok’ heeft dus een Groningse vertaling ‘zok’. ‘Zwaar’ kent als vertaling ‘swoar’ en een varken of zwijn is ’n swien’.

Op dit laatste woord lijkt de Groninger dol te zijn, want het aantal samenstellingen met ‘swien’ is legio. Het aantal Nederlandse samenstellingen met ‘zwijn’ ook, getuige Van Dale, maar in de dagelijkse realiteit komen ‘zwijn(d)erij’, ‘zwijnegel’ en ‘zwijnjak’ aanzienlijk minder vaak voor dan hun Groningse equivalenten. In een liedje van Kinderen voor kinderen uit 1989, ‘Ruim je kamer op’ geheten, duikt het regeltje “…een varkensfokkerij maakt niet zo`n zwijnerij als jij” op. Dat rijmt lekker en past in het metrum. Het is daarom misschien wel iets gezocht.

Ooit werd bij ons thuis vroeger het toilet, na een ongelukkig gemikte balpen die de boel verstopte, met een pil doorgespoeld. De drek zat daarna tot aan het plafond en hoe eufemistisch je het ook verwoordt: het blijft drek. De handigerd die ons kwam helpen bleef volstrekt onaangedaan en sprak de illustere woorden: “Zo, dij dikke swienerommel binnen wie ook mor weer vanòf.”

Mijn stadse nichtjes praten met een tongval die kenmerkend is voor Groningen-Zuid en andere plaatsen in het Gooi. Nu zijn ze de kleuterleeftijd ontstegen en zeer proper, maar wanneer zij eerder heerlijk hadden gekliederd met hun eten, of met de prut in een verregend zandbakje, boende mijn moeder tijdens haar oppasomadag hun gezichtjes en handjes schoon. Zij noemde hen dan ‘swienepuutjes’ en dat vonden de nichtjes hilarisch. Iets zegt me dat dat de directe aanleiding voor partiële modderbadjes en smoezelige snoetjes was.

Als we het vroeger echt te bont maakten met rommel dan noemde mijn moeder mij of mijn zus ‘swienhond’, maar nog steeds lijkt die term voorbehouden aan de hond, als die iets te enthousiast door een slijkslootje heeft gebaggerd of door een kadaver heeft gerold.

Een ‘swienhondje’ of ook wel ‘swientje’ is dan weer geen ‘viespeuk’, zoals een ‘swienepuut’ en een ‘swienhond’, maar juist een vaatdoekje om de viezigheid mee weg te toveren.

‘Swieniegel’ (hier geeft het zakwoordenboek weer wel ‘zwieniegel’ als een alternatief) is de ontwapenend schattige vertaling van ‘egel’. De realiteit is scherper dan die koddige naam doet vermoeden. Mijn vader kan erover meepraten, sinds hij tijdens een weekje kamperen als jonggehuwde een gulzig knagend stuk ongedierte dat hem en mijn moeder het slapen onmogelijk maakte met een fikse schop wilde wegsturen en op de afdeling eerste hulp van het St. Servaas de prikkers uit zijn zachte voetbed mocht laten punniken.

Een samenstelling met ‘swien’ doet vaak grappig aan. Een laatste in dit rijtje is de onvergetelijke ‘swienduvel’. Nog nooit had ik ervan gehoord, maar het blijkt een onvriendelijke benaming voor een ongehoorzaam beest. Het beest in dezen was een (Groninger) paard dat alleen maar wil werken, daarom niet van stilstaan houdt en dientengevolge onophoudelijk liep te drentelen en te drammen in de opstelling voor het ringrijden. De man die hem ‘in de klauwen’ moest houden als grondman is groot, sterk en beslist niet bang uitgevallen. Desondanks bleef het paard steigeren en stuiteren. Met zijn onafscheidelijke truckerspetje scheef op het hoofd, een sigaret achterstevoren in zijn mond en de armspieren aangespannen baste de worstelende grondman onophoudelijk: “Blief stoan, swienduvel! Stoan blieven, swienduvel!” Passanten hielden hun kinderen en hondjes angstvallig bij de dwarse viervoeter vandaan, andere deelnemers gierden van het lachen om die grappige uitspraak en… het startsignaal werd gegeven: het paard mocht draven.

1 https://www.facebook.com/Hogelandster-Dictee-273202679478…/… - Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, dertiende uitgave (1999)
- Zakwoordenboek Gronings, Siemon Reker (1988)